वायुपुराणम्

नो स्नातको न्यसेद्ध्यस्मिन् द्वयोर्नेहास्ति सम्भवः। अमोघरेतास्त्वञ्चापि पूर्वञ्चाहमिहागतः ।। ३७.

'येथे द्विजाचा प्रवेश होऊ नये; दोघांचे एकत्र येणे शक्य नाही. तुझे वीर्य निष्फळ नाही, पण मी इथे आधी आलो आहे.'

शशाप तं तदा क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः। आशिजन्तं सुतं भ्रातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः ।। ३७.

हे ऐकून बृहस्पती रागावला आणि गर्भातील, आपल्या भावाच्या मुलाला, ऋषीला शाप दिला.

यस्मात्त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति। मामेवमुक्तवान् मोहात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ।। ३७.

‘तू असा काळ असताना, सर्वांना जन्माची इच्छा असताना, मला मोहाने असे बोललास म्हणून, तू दीर्घ काळ अंधारात राहशील.’

ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत। अथाशिजो बृहत्कीर्त्तिर्बृहस्पतिरिवौजसा ।। ३७.

त्या शापामुळे तो ऋषी दीर्घतमस नावाने जन्माला आला. अ‍शिजा मोठ्या कीर्तीचा आणि सामर्थ्याचा होता, बृहस्पतीसारखा.

ऊर्द्ध्वरेतास्ततश्चापि न्यवसद्भ्रातुराश्रमे। गोधर्मं सौरभेयात्तु वृषभाच्छ्रुतवान् प्रभो ।। ३७.

तो वीर्य रोखून, आपल्या भावाच्या आश्रमात राहू लागला. त्याने वृषभाकडून गोधनाचे धर्म शिकले, प्रभो.

तस्य भ्राता पितृव्यस्तु चकार भवनं तदा। तस्मिन् हि तत्र वसति यदृच्छाभ्यागतो वृषः ।। ३७.

त्याच्या काकाने, म्हणजे भावाने, त्याच्यासाठी घर बांधले. तिथे तो राहत असताना, योगायोगाने एक वृषभ तेथे आला.

दर्शार्थमाहृतान् दर्भांश्चचार सुरभीवृतः। जग्राह तं दीर्घतमा विस्फुरन्तञ्च श्रृङ्गयोः ।। ३७.

दर्शासाठी कुश आणायला तो सुरभीसह फिरत होता. दीर्घतमसाने त्या शिंगे उंचावणाऱ्या वृषभाला पकडले.

स तेन निगृहीतस्तु न चचाल पदात्पदम्। ततोऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर ।। ३७.

त्याने मला पकडले तरी मी एक पाऊलही हललो नाही. मग तो वृषभ म्हणाला, 'मला सोड, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.'

न मयासादितस्तात बलवंस्त्वद्विधः क्वचित्। त्र्यम्बकं वहता देवं यतो जातोऽस्मि भूतले ।। ३७.

'माझ्या जन्मापासून आजवर, त्र्यंबक देवाला वाहून नेणारा, तुझ्यासारखा बलवान कोणीच मला कधीच भेटला नाही, बाबा.'

मुञ्च मां बलिनां श्रष्ठ प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु। एवमुक्तोऽब्रवीदेनं जीवस्त्वं मे क्व यास्यसि ।। ३७.

'मला सोड, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ. मी तुझ्यावर खूश आहे—एक वर माग.' असे त्याने म्हटल्यावर तो म्हणाला, 'तूच माझा प्राण आहेस—मी कुठे जाऊ?'

तेन त्वाहं न मोक्ष्यामि परस्वाहं चतुष्पदम्। ततस्तं दीर्घतमसं स वृषः प्रत्युवाच ह ।। ३७.

'म्हणूनच मी तुला सोडणार नाही; मी दुसऱ्याचा आहे, चार पाय असलेला प्राणी आहे.' मग त्या वृषभाने अंधकारात गुंतलेल्या दीर्घतमसाला असे उत्तर दिले.

नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव वा। भक्ष्याभक्ष्यं न जानीमः पेयापेयञ्च सर्वशः ।। ३७.

'बाबा, आमच्यासाठी ना पाप असतं, ना चोरी. काय खावं, काय न खावं, काय प्यावं, काय न प्यावं—हे काहीच आम्हाला माहीत नाही.'

कार्याकार्यं न वै विझो गम्यागम्यं तथैव च। न पाप्मानो वयं विप्र धर्मो ह्येषां गवां स्मृतः ।। ३७.

'काय करावं, काय करू नये, कुठे जावं, कुठे जाऊ नये—हे आम्हाला कळत नाही. ब्राह्मण, आम्हाला पाप लागत नाही—गायींसाठी हाच धर्म आहे असं मानलं जातं.'

गवां नाम स वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्त्वनुमुच्य तम्। भक्त्या चानुश्रविकया गोषु तं वै प्रसाद यत् ।। ३७.

गायींचं नाव ऐकताच तो गोंधळला आणि त्याला सोडलं; भक्तीने आणि परंपरेने गायींचा सन्मान करून त्यांचा प्रसाद मागितला.

प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु तम्। मनसैव तदादत्ते तन्निष्ठस्तत्परायणः ।। ३७.

त्यांचा प्रसाद मिळाल्यावर आणि ते निघून गेल्यावर, त्याने मनापासून गायींचा धर्म स्वीकारला आणि त्यातच पूर्णपणे स्थिर राहिला.

ततो यवीयसः पत्नीमौतथ्यस्याभ्यमन्यत। विचेष्टमानां रुदतीं दैवात् स मूढचेतनः ।। ३७.

मग, नशिबाने, गोंधळलेल्या मनाने दीर्घतमसाने औत्तथ्याच्या धाकट्या पत्नीला, जी व्याकुळ होऊन रडत होती, इच्छा धरली.

अवलेपन्तु तं मत्वा शरद्वांस्तस्य नाक्षमत्। गोधर्मंवै बलं कृत्वा स्नुषां स सममन्यत ।। ३७.

त्याचा गर्व समजून शरद्वान ते सहन करू शकला नाही; गायींच्या धर्मावर आधार ठेवून त्याने आपल्या सूनबाईला समतुल्य मानलं.

विपर्ययन्तु तं दृष्ट्वा शरद्वान् प्रत्यचिन्तयत्। भविष्यमर्थं ज्ञात्वा च महात्मा च न मृत्युताम् ।। ३७.

ही उलटफेर पाहून शरद्वान विचार करू लागला; पुढे काय होईल हे जाणून, त्या महात्म्याने त्याचा मृत्यू इच्छिला नाही.

प्रोवाच दीर्घतमसं क्रोधात् संरक्त लोचनः। गम्यागम्यं न जीनीषे गोधर्मात् प्रार्थयत् स्नुषाम् ।। ३७.

रागाने डोळे लाल करून त्याने दीर्घतमसाला म्हटलं, 'काय योग्य, काय अयोग्य हे तुला कळत नाही; तरी गायींचा धर्म सांगून तू आपल्या सूनबाईची इच्छा धरतोस.'

दुर्वृत्तस्त्वं त्यजाम्येव गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा। यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्त्तव्यो दुरनुष्ठितः। तेनासि त्वं परित्यक्तो दुराचारोऽसि मे मतिः ।। ३७.

'तुझं वर्तन वाईट आहे—आता मी तुला सोडतो; जा, आपल्या कर्मानुसार जग. तू आंधळा, म्हातारा आणि सांभाळायला कठीण आहेस, म्हणून मी तुला टाकतो; तू वाईट आहेस असं माझं मत आहे.'

सूत उवाच।। कर्मण्यस्मिस्ततः क्रूरे तस्य बुद्धिरजायत। निर्भत्स्य चैव बहुशो बाहुभ्यां परिगृह्य च। कोष्ठे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् ।। ३७.

सूत्याने सांगितले: मग त्या क्रूर कर्मात त्याच्या मनात असा विचार आला; त्याला वारंवार दोष देऊन, दोन्ही हातांनी पकडून, एका पेटीत ठेवून गंगेतल्या पाण्यात सोडून दिलं.

उह्यमानः समुद्रस्तु सप्ताहं स्रोतसा तदा। तं सस्त्रीको बलिर्नाम राजा धर्मार्थतत्त्ववित्। अपश्यन्मज्जमानन्तु स्रोतसाभ्याशमागतम् ।। ३७.

त्या पेटीला प्रवाहाने समुद्रात सात दिवस वाहून नेलं; तेव्हा बलिराजा, जो धर्म आणि अर्थ जाणणारा होता, आपल्या पत्नीसमवेत, त्या प्रवाहाजवळ बुडताना त्याला पाहिलं.

तं गृहीत्वा स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनस्तदा। अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यैर्भोज्यैश्च तर्पयन् ।। ३७.

मग बलिराजाने, जो विरोचनाचा पुत्र आणि धर्मात्मा होता, त्याला उचलून अंतःपुरात ठेवले आणि उत्तम अन्न देऊन त्याची काळजी घेतली.

प्रीतः स वै वरेणाथ च्छन्दयामास वै बलिम्। स च तस्माद्वरं वव्रे पुत्रार्थं दानवर्षभः ।। ३७.

त्याच्या सेवेमुळे तो प्रसन्न झाला आणि बलिला हवे तेवढा वर मागायला सांगितला; मग त्या दानवश्रेष्ठ बलिने त्याच्याकडून संततीसाठी वर मागितला.

सन्तानार्थं महाभाग भार्यया मम मानद। पुत्रान् धर्मार्थसंयुक्तानुत्पादयितुमर्हसि ।। ३७.

'हे भाग्यवान, मान देणारा, माझ्या पत्नीसमवेत मला धर्म आणि संपत्तीने युक्त असे पुत्र होऊ दे—संततीसाठी हे तू कर.'

एवमुक्तस्तु तेनर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान् हि तम् । सुदेष्णां नाम बार्यां वै राजास्मै प्राहिणोत्तदा ।। ३७.

त्यावर त्या ऋषींनी 'तसेच होवो' असे उत्तर दिले. मग राजाने आपली पत्नी सुदेष्णा हिला त्यांच्याकडे पाठवले.

अन्धं वृद्धञ्च तं दृष्ट्वा न सा देवी जगाम ह । स्वाञ्च धात्रेयकीं तस्मै भूषयित्वा व्यसर्जयत् ।। ३७.

पण तो अंध आणि वृद्ध आहे हे पाहून राणी स्वतः गेली नाही; तिने आपल्या धायेला सुंदर वस्त्रांनी सजवून त्याच्याकडे पाठवले.

कक्षीवचक्षुषौ तस्यां शूद्रयोन्यामृषिर्वशी। जनयामास धर्मात्मा पुत्रावेतौ महोजसौ ।। ३७.

त्या शूद्र जातीच्या धायेमध्ये, संयमी आणि धर्मशील ऋषींनी, कक्षीवत आणि चक्षुष हे दोन तेजस्वी पुत्र जन्माला घातले.

कक्षिवचक्षुषौ तौ तु दृष्ट्वा राजा बलिस्तदा। प्राधीतौ विधिवत्सम्यगीश्वरौ ब्रह्मवादिनौ ।। ३७.

राजा बलीने कक्षीवत आणि चक्षुष या दोघांना पाहून त्यांना सर्व विधीप्रमाणे योग्य शिक्षण दिले; ते वेदज्ञ आणि विद्वान झाले.