वायुपुराणम्

ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः । वत्सो विश्वोऽश्विषेणश्च पाण्डः पथ्यः सशौनकः। गोत्रेण सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः ।। ४.

इतर ऋषींच्या वंशातही अनेक भृगू ज्ञात आहेत. वत्स, विश्व, अश्विषेण, पांड, पथ्य, शौनक—हे सात जण भृगू वंशातील शाखा म्हणून ओळखले जातात.

श्रृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः। यस्यान्ववाये सम्भूता भारद्वाजाः सगौतमाः। देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्विषुमन्तो महौजसः ।। ४.

आता ऐका, अग्नी या बुद्धिमान ऋषीच्या वंशातील आंगिरसांचा वंश. त्यांच्यापासून भारद्वाज आणि गौतम हे वंश, तसेच तेजस्वी आणि पराक्रमी मुख्य आंगिरस देव जन्मले.

सुरूपा चैव मारीची कार्द्दमी च तथा स्वराट्। पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्यास्त्वथर्वणः। इत्येताङ्गिरसः पत्न्यस्तासु वक्ष्यामि सन्ततिम् ।। ४.

सुरूपा ही मरीचीची कन्या, कार्दमी आणि स्वराट, आणि पथ्या ही मनूची कन्या—या तिघी अथर्वाच्या पत्नी होत्या. या आंगिरस ऋषींच्या पत्नी असून, त्यांच्या संतती मी सांगतो.

अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः। उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनाम् ।। ४.

या तिघींपासून अथर्वाचे वंशज जन्मले, जे कुलाचा मान वाढवणारे होते आणि ज्यांनी मोठ्या तपस्येने शुद्ध आत्म्यांनी संतती प्राप्त केली.

बृहस्पतिः सुरूपायां गौतमः सुषुवे स्वराट्। अवन्ध्यं वामदेवञ्च उतथ्यमुशिजन्तथा ।। ४.

सुरूपेपासून बृहस्पतीचा जन्म झाला आणि स्वराटपासून गौतमाचा. वामदेव, उतथ्य आणि उशिज हेही प्रसिद्ध पुत्र म्हणून जन्मले.

धिष्णुः पुत्रस्तु पथ्यायां संवर्तश्चैव मानसः। विचित्तश्च तथायस्यः शरद्वांश्चाप्युतथ्यजः ।। ४.

पथ्येपासून धिष्णूचा जन्म झाला आणि मानसापासून संवर्ताचा. तसेच विचित्त, आयस्य आणि उतथ्याचा पुत्र शरद्वान यांचा जन्म झाला.

अशिजो दीर्घतमा बृहदुत्थो वामदेवजः। धिष्णुः पुत्राः सुधन्वान ऋषभश्च सुधन्वनः।।४.१०२ रथकाराः स्मृता देवा ऋषयो ये परिश्रुताः। बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः ।। ४.

अशिज, दीर्घतम, बृहदुत्थ—हे वामदेवाचे पुत्र; धिष्णूचे पुत्र म्हणजे सुधन्वा आणि ऋषभ, सुधन्वाचा पुत्र. रथकार हे देव ऋषी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. बृहस्पतीचा पुत्र भारद्वाज हा अतिशय कीर्तीमान म्हणून ओळखला जातो.

अङ्गिरसस्तु संवर्त्तो देवानङ्गिरसः श्रृणु। बृहस्पतेर्यवीयांसो देवा ह्यङ्गिरसः स्मृताः ।। ४.

आता मी अंगिरस, संवर्त आणि देवांमधील अंगिरसांची माहिती सांगतो. बृहस्पतीचे लहान भाऊ देवांमध्ये अंगिरस म्हणून ओळखले जातात.

औरसाङ्गिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे। औदार्यायुर्दनुर्दक्षो दर्भः प्राणस्तथैव च। हविष्मांश्च हविष्णुश्च क्रतुः सत्यश्च ते दश ।। ४.

अंगिरसांच्या सुरूपा नावाच्या पत्नीपासून जन्मलेले दहा पुत्र म्हणजे औरस अंगिरस होत. त्यांची नावे अशी आहेत: औदार्य, आयु, धनुर, दक्ष, दर्भ, प्राण, हविष्मान, हविष्णु, क्रतू आणि सत्य.

अयस्यस्तु उतथ्यश्च वामदेवस्तथोशिजः। भारद्वाजाः शांकृतिका गार्ग्यकाण्वरथीतराः ।। ४.

आयस्स्यापासून उतथ्य, वामदेव आणि उशिज यांचा जन्म झाला. तसेच भारद्वाज, शांकृतिक, गार्ग्यकाण्व आणि अथीतर हेही त्याच वंशातले आहेत.

मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिता वायवस्तथा। तथा भाक्षा भरद्वाजा आर्षभाः किम्भयास्तथा ।। ४.

मुद्गल, विष्णुवृद्ध, हरित, वायव, भाक्ष, भारद्वाज, आर्षभ आणि किम्भय हेही त्याच वंशातले आहेत.

एते ह्यङ्गिरसः पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च। ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोऽङ्गिरसः स्मृताः ।। ४.

हे दहा आणि पाच असे अंगिरसांचे शाखा म्हणून ओळखले जातात. इतर ऋषींमध्ये आणि त्यांच्याबाहेरही अनेक अंगिरस स्मरणात आहेत.

मारीचं परिवक्ष्यामि वंशमुत्तमपूरुषम्। यस्यान्ववाये सम्भूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। ४.

आता मी मरीचि या श्रेष्ठ पुरुषाचा वंश सांगतो, ज्याच्या वंशातून साऱ्या स्थावर-जंगम जगाचा जन्म झाला.

मरीचिरापश्चकमे ताभिध्यायन्प्रजेप्सया। पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान् सुरुचिर्दितिः। संपूज्यते प्रशस्तायां मनसा भाविता प्रभुः ।। ४.

मरीचिने संततीच्या इच्छेने पाण्याचे ध्यान केले. त्या पाण्यातून सर्व गुणांनी युक्त, संततीसमृद्ध, तेजस्वी आणि दिती नावाचा पुत्र जन्मास आला. तो विद्वानांच्या मनात पूज्य आणि प्रशंसनीय आहे.

आहूताश्च ततः सर्वा आपः समवसत्प्रभुः। तासु प्रणिहितात्मानमेकः सोऽजनयत्प्रभुः ।। ४.

मग सर्व पाणी एकत्र बोलावण्यात आले आणि प्रभू त्यात वास करू लागले. त्यात मन एकाग्र करून प्रभूने एक संतती निर्माण केली.

पुत्रमप्रतिमन्नाम्नारिष्टनेमिः प्रजापतिः। पुत्रं मरीचं सूर्याभं वधौवेशो व्यजीजनत् ।। ४.

पुत्रांच्या अधिपती अरिष्टनेमि, ज्याचे नाव अतुलनीय होते, त्याने वधौवेश येथे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असा मरीचि नावाचा पुत्र उत्पन्न केला.

प्रध्यायन् हि सतां वाचं पुत्रार्थी सलिले स्थितः। सप्तवर्षसहस्राणि ततः सोऽप्रतिमोऽभवत् ।। ४.

पुत्रप्राप्तीसाठी तो पाण्यात उभा राहून सात हजार वर्षे सत्पुरुषांच्या वचनांचे ध्यान करीत होता. त्यानंतर तो अतुलनीय झाला.

कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेन स ब्रह्मणः समः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्राह्मणांशेन जायते ।। ४.

सवितृचे ज्ञान असलेला कश्यप यामुळे ब्रह्मासमान झाला. प्रत्येक मन्वंतरात तो ब्राह्मणाचा अंश म्हणून जन्म घेतो.

कन्यानिमितमित्युक्ते दक्षेण कुपिताः प्रजाः । अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते ।। ४.

दक्षाने 'कन्यांसाठी' असे सांगितल्यावर संतती रागावली आणि त्यांनी 'कश्य' नावाचे जे द्रव्य आहे, ते प्यायले. तेच येथे मद्य म्हणून ओळखले जाते.

हाश्चेकसा हि विज्ञेया ब्रह्मणः कश्य उच्यते। कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानात्तु कश्यपः ।। ४.

हश्चेकस हे ब्रह्म्याचे मद्य म्हणून ओळखावे. कश्य हे मद्य म्हणून ज्ञात आहे आणि कश्यपाने ते प्यायले म्हणून त्याला कश्यप असे नाव पडले.

करोति नाम यद्वाचो वाचं क्रूरमुदाहृतम्। दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सोऽभवत् ।। ४.

कठोर शब्द बोलल्यामुळे दक्षाने रागाने शाप दिला आणि त्यामुळे कश्यप तसे झाले.

तस्माच्च कश्यपेनोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तस्माद्दक्षः कश्यपाय कन्यास्ताः प्रत्यपद्यत। सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वास्ता लोकमातरः ।। ४.

त्यामुळे ब्रह्म्याच्या आज्ञेने दक्षाने आपल्या कन्या कश्यपाला दिल्या. त्या सर्व वेदज्ञ होत्या आणि सर्व जगाच्या माताही झाल्या.

इत्येतमृषिसर्गन्तु पुण्यं यो वेद वारुणम्। आयुष्मान् पुण्यवान् शुद्धः सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्। धारणात् श्रवणाच्चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ४.

जो कोणी हा ऋषिसर्गाचा पुण्यकथा, 'वारुण' नावाने ओळखतो, तो दीर्घायुषी, पुण्यवान आणि शुद्ध होतो, आणि उत्तम सुख प्राप्त करतो. याचे पठण आणि श्रवण केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

अथाब्रुवन् पुनः सर्वे मुनयो रोमहर्षणम्। विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह । निसर्गः सम्प्रवृत्तोऽयं मनोर्वैव स्वतस्य ह ।। ४.

मग सर्व मुनींनी पुन्हा रोमहर्षण यांना विचारले, 'प्रजासृष्टीच्या सहाव्या सर्गानंतर, चाक्षुष मन्वंतरात, वैवस्वत मनूंच्या नैसर्गिक सृष्टीची सुरुवात झाली आहे.'

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः स्वयं दक्षः स्वयम्भुवा। ससर्ज दक्षो भूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च । उपस्थितेऽन्तरे ह्यस्मिन् मनोर्वैवस्वतस्य ह ।। ४.

स्वयंभूच्या आज्ञेने दक्षाने स्वतः प्रजांची निर्मिती केली. दक्षाने सजीव आणि स्थिर अशा सर्व भूतांची सृष्टी केली, आणि वैवस्वत मनूंच्या काळात ती घडली.

ततः प्रवृत्तो दक्षस्तुप्रजाः स्रष्टुञ्चतुर्विधाः। जरायुजा अण्डजाश्च उद्भिज्जाः स्वेदजास्तथा ।। ४.

त्यावेळी दक्षाने चार प्रकारची सृष्टी केली — गर्भातून जन्म घेणारे, अंड्यातून जन्मणारे, ओलाव्यातून निर्माण होणारे आणि जमिनीतून उगवणारे असे प्राणी निर्माण केले.

दशवर्ष सहस्राणि तप्त्वा घोरं महत्तपः। सम्भावितो योगबलैरणिमाद्यैर्विशेषतः ।। ४.

दक्षाने दहा हजार वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. त्याला विशेष योगशक्ती आणि अणिमा वगैरे सिद्धी प्राप्त झाल्या होत्या.

आत्मानं व्यभजन् श्रीमान् मनुष्योरगराक्षसान्। देवासुरसगन्धर्वान् दिव्यसंहननप्रजान् । ईश्वरानात्मनस्तुल्यान् रूपद्रविणतेजसा ।। ४.

त्या तेजस्वी दक्षाने स्वतःचे विभाजन करून माणसे, सर्प, राक्षस, देव, असुर, गंधर्व — असे दिव्य रूप असलेले, स्वतःसारखेच रूप, संपत्ती आणि तेज असलेले लोक निर्माण केले.

तथैवान्यानि मुदितो गतिमन्ति ध्रुवाणि च। मानसान्येव भूतानि सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।। ४.

त्याचप्रमाणे, आनंदाने विविध सजीवांची सृष्टी करायची इच्छा धरून, त्याने मनातूनच स्थिर आणि चल अशी इतर अनेक जीवसृष्टी निर्माण केली.