वायुपुराणम्

कालेन महता विद्वान् स्वं वै स्थानमुपागतः। तेषां जनपदाः स्फीता वङ्गाङ्गसुह्लकास्तथा ।। ३७.

काळाच्या ओघात तो ज्ञानी आपल्या जागी पोहोचला. त्यांच्या प्रदेशात वैभव आले, वंग, अंग आणि सुहिल या देशांसह.

पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा तेषां वंशं निबेधत। तस्य ते तनयाः सर्वे क्षेत्रजा मुनिसम्भवाः। सम्भूता दीर्घतमसः सुदेण्णायां महौजसः ।। ३७.

पुंड्र आणि कलिंग हे देखील त्याच वंशातले आहेत. आता त्यांच्या वंशाची कथा ऐका: बळीचे सर्व पुत्र क्षेत्रज, म्हणजे ऋषींपासून उत्पन्न झालेले, सुदेण्णा या स्त्रीकडून, दीर्घतमस या महाशक्तिशाली ऋषीने जन्माला घातले.

ऋषय ऊचुः। कथं बलेः सुताः पञ्च जनिताः क्षेत्रजाः प्रभो। ऋषिणा दीर्घतमसा एतन्नो ब्रूहि पृच्छताम् ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: प्रभो, बळीचे पाच क्षेत्रज पुत्र दीर्घतमस ऋषीने कसे जन्माला घातले? आम्ही विचारतो, कृपया आम्हाला सांगा.

सूत उवाच।। अशिजो नाम विख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा। भार्या वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः ।। ३७.

सूतेने सांगितले: पूर्वी अ‍शिजा नावाचा प्रसिद्ध आणि बुद्धिमान ऋषी होता. त्याची पत्नी ममता नावाची, मोठ्या सद्गुणांची स्त्री होती.

अशिजस्य कनीयांस्तु पुरोधा यो दिवौकसाम्। बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतां सोऽभ्यपद्यत ।। ३७.

अशिजाचा धाकटा मुलगा, जो देवांचा पुरोहित होता, तो म्हणजे तेजस्वी बृहस्पती. त्याने ममताजवळ जाण्याचा प्रयत्न केला.

उवाच ममता तन्तु बृहस्पतिमनिच्छती। अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर्ज्येष्ठस्याष्टमिता इति ।। ३७.

ममता अनिच्छेने बृहस्पतीला म्हणाली: 'मी तुझ्या मोठ्या भावाच्या मुलाने आठ महिन्यांची गर्भवती आहे.'

अयं हि मे महागर्भो रोचतेऽति बृहस्पते। अशिजं ब्रह्म चाभ्यस्य षडङ्गं वेदमुद्गिरन् ।। ३७.

'हा मोठा गर्भ मला फार आवडतो, बृहस्पती. अ‍शिजा, जो वेदाच्या सहा शाखा म्हणतो, तोच ब्रह्मा आहे.'

अमोघरेतास्त्वञ्चापि न मां भजितुमर्हसि। अस्मिन्नेव गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो ।। ३७.

'तुझे वीर्य निष्फळ होत नाही, पण तू माझ्याशी एकरूप होऊ नकोस. योग्य वेळ आल्यावर, जसे तुला वाटेल तसे कर.'

एवमुक्तस्तया सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः। कामात्मानं महात्मा च नात्मानं सोऽभ्यधारयत् ।। ३७.

तिचे हे बोलणे ऐकूनही, तेजस्वी बृहस्पती इच्छेने चालला आणि स्वतःला थांबवू शकला नाही.

सम्बभूवैव धर्मात्मा तया सार्द्धं बृहस्पतिः। उत्सृजन्तं तदा रेतो गर्भस्थः सोऽभ्यभाषत ।। ३७.

बृहस्पती, धर्मशील असूनही, तिच्याशी एकरूप झाला. त्याने वीर्य सोडताना, गर्भातील मूल बोलले.

नो स्नातको न्यसेद्ध्यस्मिन् द्वयोर्नेहास्ति सम्भवः। अमोघरेतास्त्वञ्चापि पूर्वञ्चाहमिहागतः ।। ३७.

'येथे द्विजाचा प्रवेश होऊ नये; दोघांचे एकत्र येणे शक्य नाही. तुझे वीर्य निष्फळ नाही, पण मी इथे आधी आलो आहे.'

शशाप तं तदा क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः। आशिजन्तं सुतं भ्रातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः ।। ३७.

हे ऐकून बृहस्पती रागावला आणि गर्भातील, आपल्या भावाच्या मुलाला, ऋषीला शाप दिला.

यस्मात्त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति। मामेवमुक्तवान् मोहात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ।। ३७.

‘तू असा काळ असताना, सर्वांना जन्माची इच्छा असताना, मला मोहाने असे बोललास म्हणून, तू दीर्घ काळ अंधारात राहशील.’

ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत। अथाशिजो बृहत्कीर्त्तिर्बृहस्पतिरिवौजसा ।। ३७.

त्या शापामुळे तो ऋषी दीर्घतमस नावाने जन्माला आला. अ‍शिजा मोठ्या कीर्तीचा आणि सामर्थ्याचा होता, बृहस्पतीसारखा.

ऊर्द्ध्वरेतास्ततश्चापि न्यवसद्भ्रातुराश्रमे। गोधर्मं सौरभेयात्तु वृषभाच्छ्रुतवान् प्रभो ।। ३७.

तो वीर्य रोखून, आपल्या भावाच्या आश्रमात राहू लागला. त्याने वृषभाकडून गोधनाचे धर्म शिकले, प्रभो.

तस्य भ्राता पितृव्यस्तु चकार भवनं तदा। तस्मिन् हि तत्र वसति यदृच्छाभ्यागतो वृषः ।। ३७.

त्याच्या काकाने, म्हणजे भावाने, त्याच्यासाठी घर बांधले. तिथे तो राहत असताना, योगायोगाने एक वृषभ तेथे आला.

दर्शार्थमाहृतान् दर्भांश्चचार सुरभीवृतः। जग्राह तं दीर्घतमा विस्फुरन्तञ्च श्रृङ्गयोः ।। ३७.

दर्शासाठी कुश आणायला तो सुरभीसह फिरत होता. दीर्घतमसाने त्या शिंगे उंचावणाऱ्या वृषभाला पकडले.

स तेन निगृहीतस्तु न चचाल पदात्पदम्। ततोऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर ।। ३७.

त्याने मला पकडले तरी मी एक पाऊलही हललो नाही. मग तो वृषभ म्हणाला, 'मला सोड, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.'

न मयासादितस्तात बलवंस्त्वद्विधः क्वचित्। त्र्यम्बकं वहता देवं यतो जातोऽस्मि भूतले ।। ३७.

'माझ्या जन्मापासून आजवर, त्र्यंबक देवाला वाहून नेणारा, तुझ्यासारखा बलवान कोणीच मला कधीच भेटला नाही, बाबा.'

मुञ्च मां बलिनां श्रष्ठ प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु। एवमुक्तोऽब्रवीदेनं जीवस्त्वं मे क्व यास्यसि ।। ३७.

'मला सोड, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ. मी तुझ्यावर खूश आहे—एक वर माग.' असे त्याने म्हटल्यावर तो म्हणाला, 'तूच माझा प्राण आहेस—मी कुठे जाऊ?'

तेन त्वाहं न मोक्ष्यामि परस्वाहं चतुष्पदम्। ततस्तं दीर्घतमसं स वृषः प्रत्युवाच ह ।। ३७.

'म्हणूनच मी तुला सोडणार नाही; मी दुसऱ्याचा आहे, चार पाय असलेला प्राणी आहे.' मग त्या वृषभाने अंधकारात गुंतलेल्या दीर्घतमसाला असे उत्तर दिले.

नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव वा। भक्ष्याभक्ष्यं न जानीमः पेयापेयञ्च सर्वशः ।। ३७.

'बाबा, आमच्यासाठी ना पाप असतं, ना चोरी. काय खावं, काय न खावं, काय प्यावं, काय न प्यावं—हे काहीच आम्हाला माहीत नाही.'

कार्याकार्यं न वै विझो गम्यागम्यं तथैव च। न पाप्मानो वयं विप्र धर्मो ह्येषां गवां स्मृतः ।। ३७.

'काय करावं, काय करू नये, कुठे जावं, कुठे जाऊ नये—हे आम्हाला कळत नाही. ब्राह्मण, आम्हाला पाप लागत नाही—गायींसाठी हाच धर्म आहे असं मानलं जातं.'

गवां नाम स वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्त्वनुमुच्य तम्। भक्त्या चानुश्रविकया गोषु तं वै प्रसाद यत् ।। ३७.

गायींचं नाव ऐकताच तो गोंधळला आणि त्याला सोडलं; भक्तीने आणि परंपरेने गायींचा सन्मान करून त्यांचा प्रसाद मागितला.

प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु तम्। मनसैव तदादत्ते तन्निष्ठस्तत्परायणः ।। ३७.

त्यांचा प्रसाद मिळाल्यावर आणि ते निघून गेल्यावर, त्याने मनापासून गायींचा धर्म स्वीकारला आणि त्यातच पूर्णपणे स्थिर राहिला.

ततो यवीयसः पत्नीमौतथ्यस्याभ्यमन्यत। विचेष्टमानां रुदतीं दैवात् स मूढचेतनः ।। ३७.

मग, नशिबाने, गोंधळलेल्या मनाने दीर्घतमसाने औत्तथ्याच्या धाकट्या पत्नीला, जी व्याकुळ होऊन रडत होती, इच्छा धरली.

अवलेपन्तु तं मत्वा शरद्वांस्तस्य नाक्षमत्। गोधर्मंवै बलं कृत्वा स्नुषां स सममन्यत ।। ३७.

त्याचा गर्व समजून शरद्वान ते सहन करू शकला नाही; गायींच्या धर्मावर आधार ठेवून त्याने आपल्या सूनबाईला समतुल्य मानलं.

विपर्ययन्तु तं दृष्ट्वा शरद्वान् प्रत्यचिन्तयत्। भविष्यमर्थं ज्ञात्वा च महात्मा च न मृत्युताम् ।। ३७.

ही उलटफेर पाहून शरद्वान विचार करू लागला; पुढे काय होईल हे जाणून, त्या महात्म्याने त्याचा मृत्यू इच्छिला नाही.

प्रोवाच दीर्घतमसं क्रोधात् संरक्त लोचनः। गम्यागम्यं न जीनीषे गोधर्मात् प्रार्थयत् स्नुषाम् ।। ३७.

रागाने डोळे लाल करून त्याने दीर्घतमसाला म्हटलं, 'काय योग्य, काय अयोग्य हे तुला कळत नाही; तरी गायींचा धर्म सांगून तू आपल्या सूनबाईची इच्छा धरतोस.'