वायुपुराणम्

शिवेस्तु शिवयः पुत्राश्चत्वारो लोकसम्मताः। वृषदर्भः सुवीरस्तु केकयो मद्रकस्तथा ।। ३७.

शिवीचे चार पुत्र होते, जे जगात प्रसिद्ध झाले — वृषदर्भ, सुवीर, केकय आणि मद्रक.

तेषाञ्जनपदाः स्फीताः केकया माद्रकास्तथा। वृषदर्भाः सूचिदर्भास्तितिक्षोः श्रृणुत प्रजाः ।। ३७.

त्यांच्या प्रदेशात समृद्धी होती — केकय, मद्रक, वृषदर्भ आणि सूचिदर्भ. आता तितिक्षूच्या प्रजांची माहिती ऐका.

तैतिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यान्दिशि विश्रुतः। उशद्रथो महाबाहुस्तस्य हेमः सुतोऽभवत् ।। ३७.

तैतिक्षू हा राजा पूर्व दिशेला प्रसिद्ध झाला. त्याचा पुत्र उशद्रथ, मोठ्या बाहूचा होता.

हेमस्य सुतपा जज्ञे सुतः सुतयशा बली । जातो मनुष्ययोन्यां वै क्षीणे वंशे प्रजेप्सया ।। ३७.

हेमाचा पुत्र सुतपा झाला; सुतपाचा पुत्र सुतयशा, बलवान आणि मोठ्या इच्छेने मानवयोनीत जन्माला आला, जेव्हा वंश कमी झाला होता.

महायोगी स तु बलिर्बद्धो यः स महामनाः। पुत्रानुत्पादयामास चातुर्वर्ण्यकरान् भुवि ।। ३७.

तो बळी, महान योगी, जरी बांधला गेला तरी मोठ्या मनाचा होता. त्याने पृथ्वीवर चार वर्णांची स्थापना करणारे पुत्र जन्माला घातले.

अङ्गं स जनयामास वङ्गं सुह्लं तथैव च। पुण्ड्रं कलिङ्गञ्च तथा बालेयं क्षत्रमुच्यते ।। ३७.

त्याने अंग, वंग, सुहल, पुंड्र, कलिंग आणि बालेय या क्षत्रिय वंशांना जन्म दिला.

बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः। बलेस्तु ब्रह्मणा दत्ता वराः प्रीतेन धीमते ।। ३७.

बालेय आणि ब्राह्मण हे त्या प्रभूचे वंशज होते. त्या बुद्धिमान बळीला ब्रह्मदेवाने प्रेमाने वर दिले.

महायोगित्वमायुश्च कल्पायुःपरिमाणकम्। संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैव प्रभावना ।। ३७.

त्याला महान योगशक्ती, कल्पाएवढे दीर्घायुष्य, युद्धात अजेयता आणि धर्मात मोठेपण असे वर मिळाले.

त्रैलोक्यदर्शनञ्चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा। बले चाप्रति मत्वं वै धर्मतत्त्वार्थदर्शनम् ।। ३७.

त्याला तीनही लोकांचे दर्शन, संततीमध्ये श्रेष्ठत्व, बळात अद्वितीयता आणि धर्मतत्त्वाचे सखोल ज्ञान मिळाले.

चतुरो नियतान् वर्णान् त्वं वै स्थापयितेति च। इत्युक्तो विभुना राजा बलिः शान्तिम्परां ययौ ।। ३७.

प्रभूंनी असे सांगितले की, 'तू चार निश्चित वर्णांची स्थापना कर.' असे ऐकून राजा बळीने परम शांतता प्राप्त केली.

कालेन महता विद्वान् स्वं वै स्थानमुपागतः। तेषां जनपदाः स्फीता वङ्गाङ्गसुह्लकास्तथा ।। ३७.

काळाच्या ओघात तो ज्ञानी आपल्या जागी पोहोचला. त्यांच्या प्रदेशात वैभव आले, वंग, अंग आणि सुहिल या देशांसह.

पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा तेषां वंशं निबेधत। तस्य ते तनयाः सर्वे क्षेत्रजा मुनिसम्भवाः। सम्भूता दीर्घतमसः सुदेण्णायां महौजसः ।। ३७.

पुंड्र आणि कलिंग हे देखील त्याच वंशातले आहेत. आता त्यांच्या वंशाची कथा ऐका: बळीचे सर्व पुत्र क्षेत्रज, म्हणजे ऋषींपासून उत्पन्न झालेले, सुदेण्णा या स्त्रीकडून, दीर्घतमस या महाशक्तिशाली ऋषीने जन्माला घातले.

ऋषय ऊचुः। कथं बलेः सुताः पञ्च जनिताः क्षेत्रजाः प्रभो। ऋषिणा दीर्घतमसा एतन्नो ब्रूहि पृच्छताम् ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: प्रभो, बळीचे पाच क्षेत्रज पुत्र दीर्घतमस ऋषीने कसे जन्माला घातले? आम्ही विचारतो, कृपया आम्हाला सांगा.

सूत उवाच।। अशिजो नाम विख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा। भार्या वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः ।। ३७.

सूतेने सांगितले: पूर्वी अ‍शिजा नावाचा प्रसिद्ध आणि बुद्धिमान ऋषी होता. त्याची पत्नी ममता नावाची, मोठ्या सद्गुणांची स्त्री होती.

अशिजस्य कनीयांस्तु पुरोधा यो दिवौकसाम्। बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतां सोऽभ्यपद्यत ।। ३७.

अशिजाचा धाकटा मुलगा, जो देवांचा पुरोहित होता, तो म्हणजे तेजस्वी बृहस्पती. त्याने ममताजवळ जाण्याचा प्रयत्न केला.

उवाच ममता तन्तु बृहस्पतिमनिच्छती। अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर्ज्येष्ठस्याष्टमिता इति ।। ३७.

ममता अनिच्छेने बृहस्पतीला म्हणाली: 'मी तुझ्या मोठ्या भावाच्या मुलाने आठ महिन्यांची गर्भवती आहे.'

अयं हि मे महागर्भो रोचतेऽति बृहस्पते। अशिजं ब्रह्म चाभ्यस्य षडङ्गं वेदमुद्गिरन् ।। ३७.

'हा मोठा गर्भ मला फार आवडतो, बृहस्पती. अ‍शिजा, जो वेदाच्या सहा शाखा म्हणतो, तोच ब्रह्मा आहे.'

अमोघरेतास्त्वञ्चापि न मां भजितुमर्हसि। अस्मिन्नेव गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो ।। ३७.

'तुझे वीर्य निष्फळ होत नाही, पण तू माझ्याशी एकरूप होऊ नकोस. योग्य वेळ आल्यावर, जसे तुला वाटेल तसे कर.'

एवमुक्तस्तया सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः। कामात्मानं महात्मा च नात्मानं सोऽभ्यधारयत् ।। ३७.

तिचे हे बोलणे ऐकूनही, तेजस्वी बृहस्पती इच्छेने चालला आणि स्वतःला थांबवू शकला नाही.

सम्बभूवैव धर्मात्मा तया सार्द्धं बृहस्पतिः। उत्सृजन्तं तदा रेतो गर्भस्थः सोऽभ्यभाषत ।। ३७.

बृहस्पती, धर्मशील असूनही, तिच्याशी एकरूप झाला. त्याने वीर्य सोडताना, गर्भातील मूल बोलले.

नो स्नातको न्यसेद्ध्यस्मिन् द्वयोर्नेहास्ति सम्भवः। अमोघरेतास्त्वञ्चापि पूर्वञ्चाहमिहागतः ।। ३७.

'येथे द्विजाचा प्रवेश होऊ नये; दोघांचे एकत्र येणे शक्य नाही. तुझे वीर्य निष्फळ नाही, पण मी इथे आधी आलो आहे.'

शशाप तं तदा क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः। आशिजन्तं सुतं भ्रातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः ।। ३७.

हे ऐकून बृहस्पती रागावला आणि गर्भातील, आपल्या भावाच्या मुलाला, ऋषीला शाप दिला.

यस्मात्त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति। मामेवमुक्तवान् मोहात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ।। ३७.

‘तू असा काळ असताना, सर्वांना जन्माची इच्छा असताना, मला मोहाने असे बोललास म्हणून, तू दीर्घ काळ अंधारात राहशील.’

ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत। अथाशिजो बृहत्कीर्त्तिर्बृहस्पतिरिवौजसा ।। ३७.

त्या शापामुळे तो ऋषी दीर्घतमस नावाने जन्माला आला. अ‍शिजा मोठ्या कीर्तीचा आणि सामर्थ्याचा होता, बृहस्पतीसारखा.

ऊर्द्ध्वरेतास्ततश्चापि न्यवसद्भ्रातुराश्रमे। गोधर्मं सौरभेयात्तु वृषभाच्छ्रुतवान् प्रभो ।। ३७.

तो वीर्य रोखून, आपल्या भावाच्या आश्रमात राहू लागला. त्याने वृषभाकडून गोधनाचे धर्म शिकले, प्रभो.

तस्य भ्राता पितृव्यस्तु चकार भवनं तदा। तस्मिन् हि तत्र वसति यदृच्छाभ्यागतो वृषः ।। ३७.

त्याच्या काकाने, म्हणजे भावाने, त्याच्यासाठी घर बांधले. तिथे तो राहत असताना, योगायोगाने एक वृषभ तेथे आला.

दर्शार्थमाहृतान् दर्भांश्चचार सुरभीवृतः। जग्राह तं दीर्घतमा विस्फुरन्तञ्च श्रृङ्गयोः ।। ३७.

दर्शासाठी कुश आणायला तो सुरभीसह फिरत होता. दीर्घतमसाने त्या शिंगे उंचावणाऱ्या वृषभाला पकडले.

स तेन निगृहीतस्तु न चचाल पदात्पदम्। ततोऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर ।। ३७.

त्याने मला पकडले तरी मी एक पाऊलही हललो नाही. मग तो वृषभ म्हणाला, 'मला सोड, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.'

न मयासादितस्तात बलवंस्त्वद्विधः क्वचित्। त्र्यम्बकं वहता देवं यतो जातोऽस्मि भूतले ।। ३७.

'माझ्या जन्मापासून आजवर, त्र्यंबक देवाला वाहून नेणारा, तुझ्यासारखा बलवान कोणीच मला कधीच भेटला नाही, बाबा.'