वायुपुराणम्

सभानरश्च पक्षश्च परपक्षस्तथैव च। सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान् कालानलो नृपः ।। ३७.

ते म्हणजे सभानर, पक्ष आणि परपक्ष; सभानराचा मुलगा विद्वान आणि राजा कालानल.

कालानलस्य धर्म्मात्मा सृञ्जयो नाम धार्मिकः । सृञ्जयस्याभवत् पुत्रो वीरो राजा पुरञ्जयः ।। ३७.

कालाग्नीप्रमाण धर्मशील राजा श्री सृञ्जय नावाचा होता. त्याचा एक वीर पुत्र होता, तो म्हणजे राजा पुरञ्जय.

जनमेजयो महा सत्वः पुरञ्जयसुतोऽभवत्। जनमेजयस्य राजर्षेर्महाशालोऽभवभृपः ।। ३७.

पुरञ्जयाचा पुत्र जन्मेजय, मोठ्या सामर्थ्याचा होता. त्या राजर्षी जन्मेजयाचा महाशाल नावाचा पुत्र झाला, जो पुढे राजा झाला.

आसीदिन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठितयशा दिवि। महामनाः सुतस्तस्य महा शालस्य धार्मिकः ।। ३७.

इंद्रासारखा एक राजा होता, ज्याची कीर्ती स्वर्गातही पोहोचली होती. त्या महाशालाचा धर्मनिष्ठ पुत्र महामना नावाचा होता.

सप्तद्वीपेश्वरो राजा चक्रवर्त्ती महायशाः। महामनास्तु पुत्रौ द्वौ जनयामास विश्रुतौ ।। ३७.

महामना हा सातही द्वीपांचा स्वामी आणि मोठ्या कीर्तीचा सार्वभौम सम्राट होता. त्याने दोन प्रसिद्ध पुत्रांना जन्म दिला.

उशीनरञ्च धर्मज्ञं तितिक्षुञ्चैव धार्मिकम्। उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षिवंशजाः ।। ३७.

त्याने धर्म जाणणारा उशीनर आणि तितिक्षू हा धर्मशील पुत्र जन्मास घातला. उशीनराच्या राणींना राजर्षी वंशातील पाच पुत्र झाले.

मृगा कृमी नवा दर्वा पञ्चमी च दृषद्वती। उशीनरस्य पुत्रास्तु पञ्च तासु कुलोद्वहाः। तपसा ते सुमहता जातवृद्धाश्च धार्मिकाः ।। ३७.

मृगा, कृमी, नवा, दर्वा आणि पाचवी दृषद्वती — या पाच उशीनराच्या पत्नी होत्या. त्यांच्यापासून पाच कुलश्रेष्ठ पुत्र जन्मले, जे मोठ्या तपाने वाढले आणि धर्मनिष्ठ होते.

मृगायास्तु मृगः पुत्रो नवाया नव एव तु। कृम्याः कृमिस्तु दर्वायाः सुव्रतो नाम धार्मिकः ।। ३७.

मृगाच्या पोटी मृग, नवाच्या पोटी नवा, कृमीच्या पोटी कृमी, आणि दर्वाच्या पोटी सुव्रत नावाचा धर्मशील पुत्र झाला.

दृषद्वतीसुतश्चापि शिविरौशीनरो द्विजाः। शिवेः शिवपुरं ख्यातं यौधेयन्तु मृगस्य तु ।। ३७.

दृषद्वतीच्या पोटी शिवी नावाचा उशीनराचा पुत्र झाला, हे द्विजजन. शिवीचे नगर शिवपूर म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि मृगाचे नगर यौधेय म्हणून ओळखले जाई.

नवस्य नवराष्ट्रन्तु कृमेस्तु कृमिला पुरी। सुव्रतस्य तथा वृष्टा शिविपुत्रान्निबोधत ।। ३७.

नवाचे राज्य नव राष्ट्र होते, कृमीचे नगर कृमिला होते, तसेच सुव्रताचे वृष्ट नावाचे नगर होते. आता शिवीच्या पुत्रांची माहिती ऐका.

शिवेस्तु शिवयः पुत्राश्चत्वारो लोकसम्मताः। वृषदर्भः सुवीरस्तु केकयो मद्रकस्तथा ।। ३७.

शिवीचे चार पुत्र होते, जे जगात प्रसिद्ध झाले — वृषदर्भ, सुवीर, केकय आणि मद्रक.

तेषाञ्जनपदाः स्फीताः केकया माद्रकास्तथा। वृषदर्भाः सूचिदर्भास्तितिक्षोः श्रृणुत प्रजाः ।। ३७.

त्यांच्या प्रदेशात समृद्धी होती — केकय, मद्रक, वृषदर्भ आणि सूचिदर्भ. आता तितिक्षूच्या प्रजांची माहिती ऐका.

तैतिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यान्दिशि विश्रुतः। उशद्रथो महाबाहुस्तस्य हेमः सुतोऽभवत् ।। ३७.

तैतिक्षू हा राजा पूर्व दिशेला प्रसिद्ध झाला. त्याचा पुत्र उशद्रथ, मोठ्या बाहूचा होता.

हेमस्य सुतपा जज्ञे सुतः सुतयशा बली । जातो मनुष्ययोन्यां वै क्षीणे वंशे प्रजेप्सया ।। ३७.

हेमाचा पुत्र सुतपा झाला; सुतपाचा पुत्र सुतयशा, बलवान आणि मोठ्या इच्छेने मानवयोनीत जन्माला आला, जेव्हा वंश कमी झाला होता.

महायोगी स तु बलिर्बद्धो यः स महामनाः। पुत्रानुत्पादयामास चातुर्वर्ण्यकरान् भुवि ।। ३७.

तो बळी, महान योगी, जरी बांधला गेला तरी मोठ्या मनाचा होता. त्याने पृथ्वीवर चार वर्णांची स्थापना करणारे पुत्र जन्माला घातले.

अङ्गं स जनयामास वङ्गं सुह्लं तथैव च। पुण्ड्रं कलिङ्गञ्च तथा बालेयं क्षत्रमुच्यते ।। ३७.

त्याने अंग, वंग, सुहल, पुंड्र, कलिंग आणि बालेय या क्षत्रिय वंशांना जन्म दिला.

बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः। बलेस्तु ब्रह्मणा दत्ता वराः प्रीतेन धीमते ।। ३७.

बालेय आणि ब्राह्मण हे त्या प्रभूचे वंशज होते. त्या बुद्धिमान बळीला ब्रह्मदेवाने प्रेमाने वर दिले.

महायोगित्वमायुश्च कल्पायुःपरिमाणकम्। संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैव प्रभावना ।। ३७.

त्याला महान योगशक्ती, कल्पाएवढे दीर्घायुष्य, युद्धात अजेयता आणि धर्मात मोठेपण असे वर मिळाले.

त्रैलोक्यदर्शनञ्चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा। बले चाप्रति मत्वं वै धर्मतत्त्वार्थदर्शनम् ।। ३७.

त्याला तीनही लोकांचे दर्शन, संततीमध्ये श्रेष्ठत्व, बळात अद्वितीयता आणि धर्मतत्त्वाचे सखोल ज्ञान मिळाले.

चतुरो नियतान् वर्णान् त्वं वै स्थापयितेति च। इत्युक्तो विभुना राजा बलिः शान्तिम्परां ययौ ।। ३७.

प्रभूंनी असे सांगितले की, 'तू चार निश्चित वर्णांची स्थापना कर.' असे ऐकून राजा बळीने परम शांतता प्राप्त केली.

कालेन महता विद्वान् स्वं वै स्थानमुपागतः। तेषां जनपदाः स्फीता वङ्गाङ्गसुह्लकास्तथा ।। ३७.

काळाच्या ओघात तो ज्ञानी आपल्या जागी पोहोचला. त्यांच्या प्रदेशात वैभव आले, वंग, अंग आणि सुहिल या देशांसह.

पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा तेषां वंशं निबेधत। तस्य ते तनयाः सर्वे क्षेत्रजा मुनिसम्भवाः। सम्भूता दीर्घतमसः सुदेण्णायां महौजसः ।। ३७.

पुंड्र आणि कलिंग हे देखील त्याच वंशातले आहेत. आता त्यांच्या वंशाची कथा ऐका: बळीचे सर्व पुत्र क्षेत्रज, म्हणजे ऋषींपासून उत्पन्न झालेले, सुदेण्णा या स्त्रीकडून, दीर्घतमस या महाशक्तिशाली ऋषीने जन्माला घातले.

ऋषय ऊचुः। कथं बलेः सुताः पञ्च जनिताः क्षेत्रजाः प्रभो। ऋषिणा दीर्घतमसा एतन्नो ब्रूहि पृच्छताम् ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: प्रभो, बळीचे पाच क्षेत्रज पुत्र दीर्घतमस ऋषीने कसे जन्माला घातले? आम्ही विचारतो, कृपया आम्हाला सांगा.

सूत उवाच।। अशिजो नाम विख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा। भार्या वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः ।। ३७.

सूतेने सांगितले: पूर्वी अ‍शिजा नावाचा प्रसिद्ध आणि बुद्धिमान ऋषी होता. त्याची पत्नी ममता नावाची, मोठ्या सद्गुणांची स्त्री होती.

अशिजस्य कनीयांस्तु पुरोधा यो दिवौकसाम्। बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतां सोऽभ्यपद्यत ।। ३७.

अशिजाचा धाकटा मुलगा, जो देवांचा पुरोहित होता, तो म्हणजे तेजस्वी बृहस्पती. त्याने ममताजवळ जाण्याचा प्रयत्न केला.

उवाच ममता तन्तु बृहस्पतिमनिच्छती। अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर्ज्येष्ठस्याष्टमिता इति ।। ३७.

ममता अनिच्छेने बृहस्पतीला म्हणाली: 'मी तुझ्या मोठ्या भावाच्या मुलाने आठ महिन्यांची गर्भवती आहे.'

अयं हि मे महागर्भो रोचतेऽति बृहस्पते। अशिजं ब्रह्म चाभ्यस्य षडङ्गं वेदमुद्गिरन् ।। ३७.

'हा मोठा गर्भ मला फार आवडतो, बृहस्पती. अ‍शिजा, जो वेदाच्या सहा शाखा म्हणतो, तोच ब्रह्मा आहे.'

अमोघरेतास्त्वञ्चापि न मां भजितुमर्हसि। अस्मिन्नेव गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो ।। ३७.

'तुझे वीर्य निष्फळ होत नाही, पण तू माझ्याशी एकरूप होऊ नकोस. योग्य वेळ आल्यावर, जसे तुला वाटेल तसे कर.'

एवमुक्तस्तया सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः। कामात्मानं महात्मा च नात्मानं सोऽभ्यधारयत् ।। ३७.

तिचे हे बोलणे ऐकूनही, तेजस्वी बृहस्पती इच्छेने चालला आणि स्वतःला थांबवू शकला नाही.