वायुपुराणम्

वध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्। एवं निरुद्यमास्ते वै कृताः शक्रेण दानवाः। ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च ।। ३६.

त्या वेळी देवांनी त्यांचा संहार सुरू केला तेव्हा ते सगळे रसातळात गेले; अशा प्रकारे, इंद्राने त्यांना शक्तिहीन केले आणि भृगुच्या शापामुळे ते तसेच राहिले.

जज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे च शिथिले प्रभुः। कर्त्तुं धर्म्मव्यवस्थानमधर्म्मस्य च नाशनम् ।। ३६.

यज्ञ क्षीण झाला की प्रभू विष्णू पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो, धर्माची स्थापना आणि अधर्माचा नाश करण्यासाठी.

प्रह्लादस्य निदेशे तु येऽसुरा न व्यवस्थिताः। मनुष्यवध्यांस्तान् सर्व्वान् ब्रह्मा व्याहारयत् प्रभुः ।। ३६.

प्रह्लादाच्या आज्ञेचे पालन न करणारे जे दैत्य होते, ब्रह्मदेवाने त्यांना मनुष्यांनी मारण्यास योग्य ठरवले.

धर्म्मान्नारायणस्तस्मान् सम्भूतश्चाक्षुषेऽन्तरे। यज्ञं प्रवर्तयामास चैत्ये वैवस्वतेऽन्तरे ।। ३६.

धर्मापासून नारायण चाक्षुष मन्वंतरात उत्पन्न झाला; वैवस्वत मन्वंतरात त्याने यज्ञ सुरू केला.

प्रादुर्भावे तदान्यस्य ब्रह्मैवासीत् पुरोहितः। चतुर्थ्यान्तु युगाख्यायामापन्नेष्वसुरेष्वथ ।। ३६.

दुसऱ्या अवताराच्या वेळी ब्रह्मदेव स्वतः पुरोहित झाला; आणि चौथ्या युगात, दैत्य प्रकट झाले.

सम्भूतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे। द्वितीयो नरसिंङोऽभूद्रुद्रः सुरपुरस्सरः ।। ३६.

समुद्रात जन्म घेऊन, हिरण्यकशिपूच्या वधासाठी तो प्रकट झाला; दुसरा नरसिंह अवतार रुद्र झाला, जो देवांचा प्रमुख आहे.

बलिसंस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमे युगे। दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रान्ते तृतीयो वामनोऽभवत् ।। ३६.

बळीने लोकांमध्ये राज्य मिळवले, त्रेतायुगाच्या सातव्या युगात, दैत्यांनी तिन्ही लोक जिंकले तेव्हा तिसरा वामन प्रकट झाला.

संक्षिप्यात्मानमङ्गेषु बृहस्पतिपुरस्सरम्। यजमानन्तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः। द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनम्पुरा ।। ३६.

आपले रूप लहान करून, बृहस्पतीसह, आदित्यांच्या वंशाचा आनंद, शुभ काळात ब्राह्मण बनून, वामन बळी, विरोचनाचा मुलगा, याच्याजवळ गेला.

त्रैलोक्यस्य भवान् राजा त्वयि सर्व्वं प्रतिष्ठितम्। दातुमर्हसि मे राजन् विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः ।। ३६.

तू तिन्ही लोकांचा राजा आहेस; सर्व काही तुझ्यातच आहे. राजन, मला तीन पावले जमीन द्यावी, असे प्रभूने सांगितले.

ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत्। वामनन्तं च विज्ञाय ततोऽनुमुदितः स्वयम् ।। ३६.

मी देईन, असे बळी, विरोचनाचा मुलगा, म्हणाला; वामनाला ओळखून त्याने स्वतःच संमती दिली.

स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः। त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः ।। ३६.

तो वामन, द्विजश्रेष्ठांनो, तीन पावलांनी स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वी व्यापली; प्रभूने हे संपूर्ण जग तुडवले.

अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा। प्रकाशयन् दिशः सर्व्वाः प्रदिशश्च महायशाः ।। ३६.

त्या तेजस्वीने आपल्या तेजाने सूर्यालाही मागे टाकले, सर्व दिशा आणि उपदिशा उजळून टाकल्या.

शुशुभे स महाबाहुः सर्व्वलोकान् प्रकाशयन्। आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्दनः। सपुत्रपौत्रानसुरान् पातालतलमानयत् ।। ३६.

तो महाबाहू सर्व लोकांना प्रकाशमान करत शोभला; जनार्दनाने दैत्यांची आणि तिन्ही लोकांची संपत्ती घेतली आणि दैत्यांना त्यांच्या मुलांसह व नातवंडांसह पाताळात पाठवले.

नमुचिः शम्बरश्चैव प्रह्लादश्चैव विष्णुना। क्रूरा हता विनिर्द्धूता दिशः संप्रतिपेदिरे ।। ३६.

नमुचि, शंबर आणि प्रह्लाद यांना विष्णूने ठार केले; ते क्रूर दैत्य नष्ट झाले आणि चारही दिशांना पांगले.

महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः। कालञ्च सकलं विप्रांस्तत्राद्भुतमदर्शयत् ।। ३६.

माधव, सर्व सृष्टीचा आत्मा, त्याने ऋषींना पंचमहाभूत, विशेष जीव आणि संपूर्ण काळ यांचे अद्भुत दर्शन घडवले.

तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति । न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना ।। ३६.

त्याच्या देहावर तो संपूर्ण विश्व स्वतःच पाहतो; या जगात असे काहीच नाही की जे त्या महात्म्याने व्यापलेले नाही.

तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवाः। दृष्ट्वा सम्मुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः ।। ३६.

उपेन्द्राचे ते रूप, देव, दानव आणि माणसांनी पाहिले, आणि सर्वजण विष्णूच्या तेजाने मोहून गेले.

बलिः सिलो महापाशैः सबन्धुः ससुहृद्गणः। विरोचन कुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् ।। ३६.

बलि आपल्या नातेवाईकांसह आणि मित्रपरिवारासह मोठ्या साखळ्यांनी बांधला गेला आणि विरोचनाच्या संपूर्ण वंशाला पाताळात ठेवण्यात आलं.

ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने। मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरासीज्जनार्दनः ।। ३६.

मग सर्व देवांचं राज्य महात्मा इंद्राला दिलं आणि महाबाहू जनार्दन मानवांत प्रकट झाला.

एतास्तिस्रः स्मृतास्तस्य दिव्याः सम्भूतयः शुभाः। मानुष्याः सप्त यास्तस्य शापजांस्तान्निबोधत ।। ३६.

त्याच्या या तीन दिव्य आणि शुभ अवतारांची आठवण होते; आता त्याच्या शापामुळे झालेल्या सात मानवी जन्मांची माहिती ऐका.

त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह। नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुरःसरः ।। ३६.

दहाव्या त्रेतायुगात तो दत्तात्रेय झाला; आणि धर्म नष्ट झाल्यावर, मार्कंडेयाच्या पुढे चौथा अवतार झाला.

पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां सम्बभूव ह। मान्धातुश्चक्रवर्त्तित्वे तस्थौ तथ्यपुरःसरः ।। ३६.

पंधराव्या त्रेतायुगात तो पाचवा जन्म घेतो; तिथे तत्यासह मांधाता सम्राटपदावर विराजमान झाला.

एको नविंशे त्रेतायां सर्व्वक्षत्रान्तकोऽभवत्। जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः ।। ३६.

एकोणविसाव्या त्रेतायुगात तो एकटा सर्व क्षत्रियांना संपवणारा झाला; जमदग्नीचा पुत्र, आणि सहावा, विश्वामित्राच्या पुढे प्रकट झाला.

चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा। सप्तमो राव णस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः ।। ३६.

चौवीसाव्या युगात, वसिष्ठाच्या पुरोहित्याखाली, राम दशरथाचा पुत्र म्हणून रावणाच्या नाशासाठी सातवा जन्म घेतो.

अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात् । वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्णपुरःसरः ।। ३६.

आठव्या द्वापारात, अठ्ठाव्या युगात, पराशरापासून विष्णूचा जन्म झाला; त्यानंतर जातूकरणाच्या पुढे वेदव्यास प्रकट झाले.

तथैव नवमो विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः। देवक्यां वसुदेवात्तु ब्रह्नगार्ग्यपुरःसरः ।। ३६.

त्याचप्रमाणे, नवव्या जन्मात, कश्यप आणि अदितीचे पुत्र विष्णू, देवकी आणि वसुदेवापासून, ब्रह्मगर्गाच्या पुढे प्रकट झाले.

अप्रमेयो नियोज्यश्च यत्र कामचरो वशी। क्रीजते भगवाँ ल्लोके बालः क्रीजनकैरिव ।। ३६.

जो मोजता येत नाही आणि स्वतःवर पूर्ण नियंत्रण ठेवणारा आहे, तो आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतो; भगवंत या जगात लहान मुलासारखा खेळणी घेऊन खेळतो.

न प्रमातुं महाबाहुः शक्योऽसौ मधुसूदनः। परं परममेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते ।। ३६.

महाबाहू मधुसूदन याला कोणीही मोजू शकत नाही; त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा त्याच्या विश्वरूपापेक्षा मोठं काहीच नाही.

अष्टाविंश तिमे तद्वद्द्वापरस्यांशसङ्क्षये। नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः ।। ३६.

अठ्ठाव्या द्वापाराच्या शेवटी, जेव्हा धर्म नष्ट झाला, तेव्हा विष्णू, प्रभू, वृष्णिकुळात जन्माला आला.