वायुपुराणम्

भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः। देव्यां तान्सुषुवे सर्वान्काव्यश्चैवात्मजान्प्रभुः ।। ४.

भृगुंपासून बारा दिव्य ऋषी, म्हणजे भृगूंची बारा मुले, जन्माला आली. त्या सर्वांना देवीने जन्म दिला आणि प्रभूचे पुत्र म्हणून काव्य हेही ओळखले जातात.

भुवनो भावनश्चैव अन्यश्चान्यायतस्तथा। क्रतुःश्रवाश्च मूर्द्धा च व्यजयो व्यश्रुषश्च यः। प्रसव श्चाप्यजश्चैव द्वादशोऽधिपतिः स्मृतः ।। ४.

भुवन, भावन आणि इतर, क्रतू, श्रवा, मूर्धा, व्यजय, व्यश्रुष, प्रसव आणि अज—हे बारा जण प्रमुख म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश याज्ञिकाः । पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं विभुम् ।। ४.

हे बारा भृगू म्हणजे यज्ञासाठी प्रसिद्ध असणारे देव आहेत. पौलोमीने एक अत्यंत विद्वान, संयमी आणि सामर्थ्यवान पुत्र जन्माला घातला.

व्याधितः सोऽष्टमे मासि गर्भक्रूरेण कर्मणा। च्यवनाच्च्यवनासोऽथ चेतनस्तु प्रचेतसः। प्राचेतसाच्च्यवनक्रोधादध्वानं पुरुषादजः ।। ४.

गर्भात असताना आठव्या महिन्यात क्रूर कर्मामुळे व्याधित झाल्याने च्यवनाचा जन्म झाला. च्यवन हा प्रचेतसाचा पुत्र होता आणि प्रचेतसापासून, च्यवनाच्या रागामुळे, अजन्मा असा अध्वान नावाचा पुरुष जन्माला आला.

जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायाञ्च भार्गवः। आत्मवानं दधीचञ्च तावुभौ साधुसंमतौ ।। ४.

भृगूने सुकन्येपासून दोन पुत्र जन्माला घातले—आत्मवान आणि दधीच. हे दोघेही सद्गुणी म्हणून मानले जातात.

सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचाच्चोपपद्यते। रुची पत्नी महाभागा आत्मवानस्य नाहुषी ।। ४.

दधीच आणि सरस्वती यांच्यापासून सारस्वताचा जन्म झाला. आत्मवानाची पत्नी रुची ही नाहुष कुळातील पुण्यवती स्त्री होती.

तस्य ऊर्वोऋषिर्जज्ञे ऊरू भित्त्वा महायशाः । और्वश्चासीदृचीकस्तु दीप्ताग्निसदृशप्रभः ।। ४.

त्याच्यापासून ऊर्व ऋषीचा जन्म झाला, ज्याने मांडी फाडून जन्म घेतला आणि ज्याची कीर्ती मोठी होती. और्व हा तेजस्वी आणि प्रखर अग्नीप्रमाणे उजळणारा होता.

जमदग्निऋचीकस्य सत्यवत्यां व्यजायत। भृगोश्च रुचिपर्याये रौद्रवैष्णवयोस्तथा ।। ४.

ऋचीक आणि सत्यवती यांच्यापासून जमदग्नीचा जन्म झाला. भृगूच्या वंशात, रुचीपासून, रौद्र आणि वैष्णव या दोन वंशांचा विस्तार झाला.

जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत। रेणुका जमदग्नेस्तु शक्रतुल्यपराक्रमम्। ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवेऽमिततेजसम् ।। ४.

अग्नीच्या वैष्णव वंशातून जमदग्नीचा जन्म झाला. जमदग्नीच्या पत्नी रेणुकेने, इंद्रासारखी पराक्रमी, ब्राह्मण आणि क्षत्रिय गुणांनी युक्त आणि अमाप तेज असलेला राम जन्माला घातला.

और्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरागेमम् । तेषां पुत्रसहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् ।। ४.

और्वाच्या वंशात शंभर पुत्र झाले आणि जमदग्नीच्या वंशातही. त्यांच्यातून हजारो भृगूंची संतती एकामागून एक जन्माला आली.

ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः । वत्सो विश्वोऽश्विषेणश्च पाण्डः पथ्यः सशौनकः। गोत्रेण सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः ।। ४.

इतर ऋषींच्या वंशातही अनेक भृगू ज्ञात आहेत. वत्स, विश्व, अश्विषेण, पांड, पथ्य, शौनक—हे सात जण भृगू वंशातील शाखा म्हणून ओळखले जातात.

श्रृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः। यस्यान्ववाये सम्भूता भारद्वाजाः सगौतमाः। देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्विषुमन्तो महौजसः ।। ४.

आता ऐका, अग्नी या बुद्धिमान ऋषीच्या वंशातील आंगिरसांचा वंश. त्यांच्यापासून भारद्वाज आणि गौतम हे वंश, तसेच तेजस्वी आणि पराक्रमी मुख्य आंगिरस देव जन्मले.

सुरूपा चैव मारीची कार्द्दमी च तथा स्वराट्। पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्यास्त्वथर्वणः। इत्येताङ्गिरसः पत्न्यस्तासु वक्ष्यामि सन्ततिम् ।। ४.

सुरूपा ही मरीचीची कन्या, कार्दमी आणि स्वराट, आणि पथ्या ही मनूची कन्या—या तिघी अथर्वाच्या पत्नी होत्या. या आंगिरस ऋषींच्या पत्नी असून, त्यांच्या संतती मी सांगतो.

अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः। उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनाम् ।। ४.

या तिघींपासून अथर्वाचे वंशज जन्मले, जे कुलाचा मान वाढवणारे होते आणि ज्यांनी मोठ्या तपस्येने शुद्ध आत्म्यांनी संतती प्राप्त केली.

बृहस्पतिः सुरूपायां गौतमः सुषुवे स्वराट्। अवन्ध्यं वामदेवञ्च उतथ्यमुशिजन्तथा ।। ४.

सुरूपेपासून बृहस्पतीचा जन्म झाला आणि स्वराटपासून गौतमाचा. वामदेव, उतथ्य आणि उशिज हेही प्रसिद्ध पुत्र म्हणून जन्मले.

धिष्णुः पुत्रस्तु पथ्यायां संवर्तश्चैव मानसः। विचित्तश्च तथायस्यः शरद्वांश्चाप्युतथ्यजः ।। ४.

पथ्येपासून धिष्णूचा जन्म झाला आणि मानसापासून संवर्ताचा. तसेच विचित्त, आयस्य आणि उतथ्याचा पुत्र शरद्वान यांचा जन्म झाला.

अशिजो दीर्घतमा बृहदुत्थो वामदेवजः। धिष्णुः पुत्राः सुधन्वान ऋषभश्च सुधन्वनः।।४.१०२ रथकाराः स्मृता देवा ऋषयो ये परिश्रुताः। बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः ।। ४.

अशिज, दीर्घतम, बृहदुत्थ—हे वामदेवाचे पुत्र; धिष्णूचे पुत्र म्हणजे सुधन्वा आणि ऋषभ, सुधन्वाचा पुत्र. रथकार हे देव ऋषी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. बृहस्पतीचा पुत्र भारद्वाज हा अतिशय कीर्तीमान म्हणून ओळखला जातो.

अङ्गिरसस्तु संवर्त्तो देवानङ्गिरसः श्रृणु। बृहस्पतेर्यवीयांसो देवा ह्यङ्गिरसः स्मृताः ।। ४.

आता मी अंगिरस, संवर्त आणि देवांमधील अंगिरसांची माहिती सांगतो. बृहस्पतीचे लहान भाऊ देवांमध्ये अंगिरस म्हणून ओळखले जातात.

औरसाङ्गिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे। औदार्यायुर्दनुर्दक्षो दर्भः प्राणस्तथैव च। हविष्मांश्च हविष्णुश्च क्रतुः सत्यश्च ते दश ।। ४.

अंगिरसांच्या सुरूपा नावाच्या पत्नीपासून जन्मलेले दहा पुत्र म्हणजे औरस अंगिरस होत. त्यांची नावे अशी आहेत: औदार्य, आयु, धनुर, दक्ष, दर्भ, प्राण, हविष्मान, हविष्णु, क्रतू आणि सत्य.

अयस्यस्तु उतथ्यश्च वामदेवस्तथोशिजः। भारद्वाजाः शांकृतिका गार्ग्यकाण्वरथीतराः ।। ४.

आयस्स्यापासून उतथ्य, वामदेव आणि उशिज यांचा जन्म झाला. तसेच भारद्वाज, शांकृतिक, गार्ग्यकाण्व आणि अथीतर हेही त्याच वंशातले आहेत.

मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिता वायवस्तथा। तथा भाक्षा भरद्वाजा आर्षभाः किम्भयास्तथा ।। ४.

मुद्गल, विष्णुवृद्ध, हरित, वायव, भाक्ष, भारद्वाज, आर्षभ आणि किम्भय हेही त्याच वंशातले आहेत.

एते ह्यङ्गिरसः पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च। ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोऽङ्गिरसः स्मृताः ।। ४.

हे दहा आणि पाच असे अंगिरसांचे शाखा म्हणून ओळखले जातात. इतर ऋषींमध्ये आणि त्यांच्याबाहेरही अनेक अंगिरस स्मरणात आहेत.

मारीचं परिवक्ष्यामि वंशमुत्तमपूरुषम्। यस्यान्ववाये सम्भूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। ४.

आता मी मरीचि या श्रेष्ठ पुरुषाचा वंश सांगतो, ज्याच्या वंशातून साऱ्या स्थावर-जंगम जगाचा जन्म झाला.

मरीचिरापश्चकमे ताभिध्यायन्प्रजेप्सया। पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान् सुरुचिर्दितिः। संपूज्यते प्रशस्तायां मनसा भाविता प्रभुः ।। ४.

मरीचिने संततीच्या इच्छेने पाण्याचे ध्यान केले. त्या पाण्यातून सर्व गुणांनी युक्त, संततीसमृद्ध, तेजस्वी आणि दिती नावाचा पुत्र जन्मास आला. तो विद्वानांच्या मनात पूज्य आणि प्रशंसनीय आहे.

आहूताश्च ततः सर्वा आपः समवसत्प्रभुः। तासु प्रणिहितात्मानमेकः सोऽजनयत्प्रभुः ।। ४.

मग सर्व पाणी एकत्र बोलावण्यात आले आणि प्रभू त्यात वास करू लागले. त्यात मन एकाग्र करून प्रभूने एक संतती निर्माण केली.

पुत्रमप्रतिमन्नाम्नारिष्टनेमिः प्रजापतिः। पुत्रं मरीचं सूर्याभं वधौवेशो व्यजीजनत् ।। ४.

पुत्रांच्या अधिपती अरिष्टनेमि, ज्याचे नाव अतुलनीय होते, त्याने वधौवेश येथे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असा मरीचि नावाचा पुत्र उत्पन्न केला.

प्रध्यायन् हि सतां वाचं पुत्रार्थी सलिले स्थितः। सप्तवर्षसहस्राणि ततः सोऽप्रतिमोऽभवत् ।। ४.

पुत्रप्राप्तीसाठी तो पाण्यात उभा राहून सात हजार वर्षे सत्पुरुषांच्या वचनांचे ध्यान करीत होता. त्यानंतर तो अतुलनीय झाला.

कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेन स ब्रह्मणः समः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्राह्मणांशेन जायते ।। ४.

सवितृचे ज्ञान असलेला कश्यप यामुळे ब्रह्मासमान झाला. प्रत्येक मन्वंतरात तो ब्राह्मणाचा अंश म्हणून जन्म घेतो.

कन्यानिमितमित्युक्ते दक्षेण कुपिताः प्रजाः । अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते ।। ४.

दक्षाने 'कन्यांसाठी' असे सांगितल्यावर संतती रागावली आणि त्यांनी 'कश्य' नावाचे जे द्रव्य आहे, ते प्यायले. तेच येथे मद्य म्हणून ओळखले जाते.