वायुपुराणम्

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः । दैवतैः सह संरब्धान् सर्व्वान् वो धारयिष्यतः ।। ३६.

हे माझे हे दोन शिष्य बृहस्पतीसारखेच सामर्थ्यवान आहेत; देवांसह ते संतप्त असतानाही तुम्हा सर्वांना आवर घालतील.

एवमुक्तस्तु दैतेयाः काव्येनाक्लिष्टकर्म्मणा। ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा ।। ३६.

काव्य यांच्या शुद्ध कृतींमुळे, दैत्यांना असे सांगितल्यावर, प्रह्लाद यांच्या नेतृत्वाखाली ते दोघे आणि सर्वजण एकत्र गेले.

अवश्यम्भावमर्थत्वं श्रुत्वा शुक्राच्च दानवाः। सकृदाशंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम् ।। ३६.

शुक्राकडून हा परिणाम टाळता येणार नाही हे ऐकून, विजयाची आशा ठेवून दानवांनी काव्य यांच्या शब्दांना मान्यता दिली.

दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान् समाह्वयन्। अथ देवासुरान् दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान् ।। ३६.

सर्वजण शस्त्रांनी सज्ज होऊन, मग देवांना आव्हान दिले; आणि देव व असुर युद्धासाठी एकत्र आलेले पाहिले.

ततः संवृत्तसन्नाहा देवास्तान् समयोधयन्। दैवासुरे ततस्तस्मिन् वर्त्तमाने शतं समाः। अजयन्नसुरा देवान् भग्ना देवा अमन्त्रयन् ।। ३६.

मग देवांनी शस्त्रसज्ज होऊन त्यांच्याशी युद्ध केले; त्या देव-असुर संग्रामात, जो शंभर वर्षे चालला, असुरांनी देवांचा पराभव केला आणि हरलेले देव एकमेकांशी सल्लामसलत करू लागले.

षण्डामार्कप्रभावं न जानीमस्त्व सुरैर्वयम्। तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्य्यं चात्महितञ्च यत् ।। ३६.

शंड आणि अमर्क यांचे सामर्थ्य देवांमध्ये काय आहे, हे आपल्याला माहीत नाही; म्हणून आपल्यासाठी यज्ञ करणे आवश्यक आहे.

तज्ज्ञानापहृतावेतौ कृत्वा जेष्यामहेऽसुरान् । अथोपामन्त्रयन् देवाः षण्डामार्कौ तु तावुभौ ।। ३६.

त्यांचे ज्ञान हिरावून घेतल्यावर आपण असुरांवर विजय मिळवू; मग देवांनी शंड आणि अमर्क या दोघांना बोलावले.

यज्ञे समाह्वयिष्यामस्त्यजतमसुरान् द्विजौ । ग्रहं तं वा ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् ।। ३६.

आपण त्या दोन ब्राह्मणांना यज्ञासाठी बोलावू—ते असुरांना सोडून देतील; किंवा दानवांवर विजय मिळवल्यावर त्यांना पकडू.

एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामार्कौ तदासुरान् । ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् ।। ३६.

अशा प्रकारे शंड आणि अमर्क यांनी असुरांना सोडले; मग देवांनी विजय मिळवला आणि दानवांचा पराभव झाला.

देवासुरान् पराभाव्य षण्डामार्कावुपागमन्। काव्यशापाभिभूताश्च ह्यनाधाराश्च ते पुनः ।। ३६.

देवांना आणि दानवांना पराभूत करून, सहा जण आणि सूर्य पुढे आले; पण काव्याच्या शापामुळे ते पुन्हा आधारहीन झाले.

वध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्। एवं निरुद्यमास्ते वै कृताः शक्रेण दानवाः। ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च ।। ३६.

त्या वेळी देवांनी त्यांचा संहार सुरू केला तेव्हा ते सगळे रसातळात गेले; अशा प्रकारे, इंद्राने त्यांना शक्तिहीन केले आणि भृगुच्या शापामुळे ते तसेच राहिले.

जज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे च शिथिले प्रभुः। कर्त्तुं धर्म्मव्यवस्थानमधर्म्मस्य च नाशनम् ।। ३६.

यज्ञ क्षीण झाला की प्रभू विष्णू पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो, धर्माची स्थापना आणि अधर्माचा नाश करण्यासाठी.

प्रह्लादस्य निदेशे तु येऽसुरा न व्यवस्थिताः। मनुष्यवध्यांस्तान् सर्व्वान् ब्रह्मा व्याहारयत् प्रभुः ।। ३६.

प्रह्लादाच्या आज्ञेचे पालन न करणारे जे दैत्य होते, ब्रह्मदेवाने त्यांना मनुष्यांनी मारण्यास योग्य ठरवले.

धर्म्मान्नारायणस्तस्मान् सम्भूतश्चाक्षुषेऽन्तरे। यज्ञं प्रवर्तयामास चैत्ये वैवस्वतेऽन्तरे ।। ३६.

धर्मापासून नारायण चाक्षुष मन्वंतरात उत्पन्न झाला; वैवस्वत मन्वंतरात त्याने यज्ञ सुरू केला.

प्रादुर्भावे तदान्यस्य ब्रह्मैवासीत् पुरोहितः। चतुर्थ्यान्तु युगाख्यायामापन्नेष्वसुरेष्वथ ।। ३६.

दुसऱ्या अवताराच्या वेळी ब्रह्मदेव स्वतः पुरोहित झाला; आणि चौथ्या युगात, दैत्य प्रकट झाले.

सम्भूतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे। द्वितीयो नरसिंङोऽभूद्रुद्रः सुरपुरस्सरः ।। ३६.

समुद्रात जन्म घेऊन, हिरण्यकशिपूच्या वधासाठी तो प्रकट झाला; दुसरा नरसिंह अवतार रुद्र झाला, जो देवांचा प्रमुख आहे.

बलिसंस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमे युगे। दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रान्ते तृतीयो वामनोऽभवत् ।। ३६.

बळीने लोकांमध्ये राज्य मिळवले, त्रेतायुगाच्या सातव्या युगात, दैत्यांनी तिन्ही लोक जिंकले तेव्हा तिसरा वामन प्रकट झाला.

संक्षिप्यात्मानमङ्गेषु बृहस्पतिपुरस्सरम्। यजमानन्तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः। द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनम्पुरा ।। ३६.

आपले रूप लहान करून, बृहस्पतीसह, आदित्यांच्या वंशाचा आनंद, शुभ काळात ब्राह्मण बनून, वामन बळी, विरोचनाचा मुलगा, याच्याजवळ गेला.

त्रैलोक्यस्य भवान् राजा त्वयि सर्व्वं प्रतिष्ठितम्। दातुमर्हसि मे राजन् विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः ।। ३६.

तू तिन्ही लोकांचा राजा आहेस; सर्व काही तुझ्यातच आहे. राजन, मला तीन पावले जमीन द्यावी, असे प्रभूने सांगितले.

ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत्। वामनन्तं च विज्ञाय ततोऽनुमुदितः स्वयम् ।। ३६.

मी देईन, असे बळी, विरोचनाचा मुलगा, म्हणाला; वामनाला ओळखून त्याने स्वतःच संमती दिली.

स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः। त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः ।। ३६.

तो वामन, द्विजश्रेष्ठांनो, तीन पावलांनी स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वी व्यापली; प्रभूने हे संपूर्ण जग तुडवले.

अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा। प्रकाशयन् दिशः सर्व्वाः प्रदिशश्च महायशाः ।। ३६.

त्या तेजस्वीने आपल्या तेजाने सूर्यालाही मागे टाकले, सर्व दिशा आणि उपदिशा उजळून टाकल्या.

शुशुभे स महाबाहुः सर्व्वलोकान् प्रकाशयन्। आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्दनः। सपुत्रपौत्रानसुरान् पातालतलमानयत् ।। ३६.

तो महाबाहू सर्व लोकांना प्रकाशमान करत शोभला; जनार्दनाने दैत्यांची आणि तिन्ही लोकांची संपत्ती घेतली आणि दैत्यांना त्यांच्या मुलांसह व नातवंडांसह पाताळात पाठवले.

नमुचिः शम्बरश्चैव प्रह्लादश्चैव विष्णुना। क्रूरा हता विनिर्द्धूता दिशः संप्रतिपेदिरे ।। ३६.

नमुचि, शंबर आणि प्रह्लाद यांना विष्णूने ठार केले; ते क्रूर दैत्य नष्ट झाले आणि चारही दिशांना पांगले.

महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः। कालञ्च सकलं विप्रांस्तत्राद्भुतमदर्शयत् ।। ३६.

माधव, सर्व सृष्टीचा आत्मा, त्याने ऋषींना पंचमहाभूत, विशेष जीव आणि संपूर्ण काळ यांचे अद्भुत दर्शन घडवले.

तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति । न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना ।। ३६.

त्याच्या देहावर तो संपूर्ण विश्व स्वतःच पाहतो; या जगात असे काहीच नाही की जे त्या महात्म्याने व्यापलेले नाही.

तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवाः। दृष्ट्वा सम्मुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः ।। ३६.

उपेन्द्राचे ते रूप, देव, दानव आणि माणसांनी पाहिले, आणि सर्वजण विष्णूच्या तेजाने मोहून गेले.

बलिः सिलो महापाशैः सबन्धुः ससुहृद्गणः। विरोचन कुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् ।। ३६.

बलि आपल्या नातेवाईकांसह आणि मित्रपरिवारासह मोठ्या साखळ्यांनी बांधला गेला आणि विरोचनाच्या संपूर्ण वंशाला पाताळात ठेवण्यात आलं.

ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने। मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरासीज्जनार्दनः ।। ३६.

मग सर्व देवांचं राज्य महात्मा इंद्राला दिलं आणि महाबाहू जनार्दन मानवांत प्रकट झाला.