वायुपुराणम्

उवाचेदन्न भेतव्यं न गन्तन्यं रसातलम्। अवश्यम्भावी ह्यर्थोऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति ।। ३६.

त्याने सांगितले: 'भीऊ नका, पाताळात जायचं कारण नाही; हा परिणाम टाळता येणारा नव्हता आणि मी असतानाच तुमच्यावर आला.'

न शक्यमन्यथा कर्तुं दृष्टं हि बलवत्तरम् । संज्ञा प्रनष्टा या वोऽद्य कामं तां प्रतिलप्स्यथ ।। ३६.

हे दुसऱ्या प्रकारे होऊ शकत नाही; कारण जे घडले ते अधिक बलवान असते. आज जी ओळख तुम्ही गमावली आहे, ती पुन्हा मिळेल.

प्राप्तः पर्य्यायकालो व इति ब्रह्माऽभ्यभाषत। मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम् ।। ३६.

आता ठरलेला काळ आला आहे, असे ब्रह्मदेव म्हणाले. माझ्या कृपेने तुम्ही त्रैलोक्याचे सामर्थ्य उपभोगले आहे.

युगाख्यो दश संपूर्णो देवानाक्रम्य मूर्द्धनि। तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत ।। ३६.

दहा युगांचा पूर्ण काळ, देवांना मागे टाकून, ब्रह्मदेवांनी सांगितले की, तितक्याच काळासाठी तुमचे राज्य राहील.

सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति। लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः ।। ३६.

सावर्णि युगात पुन्हा तुला राज्य मिळेल; तुझा नातू बळी पुन्हा लोकांचा स्वामी होईल.

एवं किलमहं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम्। तथाहृतेषु लोकेषु तपोऽस्य न किलाभवत् ।। ३६.

असेच ब्रह्मदेवांनी मला तुझ्या नातवाबद्दल सांगितले. जेव्हा लोक त्याच्याकडून हिरावले गेले, तेव्हा त्याचे तप राहिले नाही.

यस्मात् प्रवृत्तयश्चास्य न कामानभिसन्धिताः। तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिकेऽन्तरे ।। ३६.

कारण त्याच्या कृतींना कधीही इच्छेचा हेतू नव्हता, म्हणून प्रसन्न झालेल्या अजन्म्याने त्याला सावर्णि युगात राज्य दिले.

देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरोऽब्रवीत्। तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति ।। ३६.

ईश्वराने मला सांगितले की, बळीला देवांचे राज्य मिळणार आहे; म्हणूनच तो अदृश्य राहून योग्य वेळेची वाट पाहतो आहे.

प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुब्यं स्वयम्भुवा। तस्मान्निरुत्सु कस्त्वं वै पर्य्यायं सह माकुलः ।। ३६.

स्वयंभूने प्रसन्न होऊन तुला अमरत्व दिले आहे; म्हणून तू निराश होऊ नकोस, हा काळ शांतपणे सहन कर.

न च शक्यं मया तुभ्यं पुरस्ताद्वै विसर्पितुम् । ब्रह्मणा प्रतिषिद्धोऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो ।। ३६.

मी तुझ्यापुढे जाऊ शकत नाही; भविष्यकाळ जाणणाऱ्या ब्रह्मदेवांनी मला तसे करण्यास मनाई केली आहे, प्रभो.

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः । दैवतैः सह संरब्धान् सर्व्वान् वो धारयिष्यतः ।। ३६.

हे माझे हे दोन शिष्य बृहस्पतीसारखेच सामर्थ्यवान आहेत; देवांसह ते संतप्त असतानाही तुम्हा सर्वांना आवर घालतील.

एवमुक्तस्तु दैतेयाः काव्येनाक्लिष्टकर्म्मणा। ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा ।। ३६.

काव्य यांच्या शुद्ध कृतींमुळे, दैत्यांना असे सांगितल्यावर, प्रह्लाद यांच्या नेतृत्वाखाली ते दोघे आणि सर्वजण एकत्र गेले.

अवश्यम्भावमर्थत्वं श्रुत्वा शुक्राच्च दानवाः। सकृदाशंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम् ।। ३६.

शुक्राकडून हा परिणाम टाळता येणार नाही हे ऐकून, विजयाची आशा ठेवून दानवांनी काव्य यांच्या शब्दांना मान्यता दिली.

दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान् समाह्वयन्। अथ देवासुरान् दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान् ।। ३६.

सर्वजण शस्त्रांनी सज्ज होऊन, मग देवांना आव्हान दिले; आणि देव व असुर युद्धासाठी एकत्र आलेले पाहिले.

ततः संवृत्तसन्नाहा देवास्तान् समयोधयन्। दैवासुरे ततस्तस्मिन् वर्त्तमाने शतं समाः। अजयन्नसुरा देवान् भग्ना देवा अमन्त्रयन् ।। ३६.

मग देवांनी शस्त्रसज्ज होऊन त्यांच्याशी युद्ध केले; त्या देव-असुर संग्रामात, जो शंभर वर्षे चालला, असुरांनी देवांचा पराभव केला आणि हरलेले देव एकमेकांशी सल्लामसलत करू लागले.

षण्डामार्कप्रभावं न जानीमस्त्व सुरैर्वयम्। तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्य्यं चात्महितञ्च यत् ।। ३६.

शंड आणि अमर्क यांचे सामर्थ्य देवांमध्ये काय आहे, हे आपल्याला माहीत नाही; म्हणून आपल्यासाठी यज्ञ करणे आवश्यक आहे.

तज्ज्ञानापहृतावेतौ कृत्वा जेष्यामहेऽसुरान् । अथोपामन्त्रयन् देवाः षण्डामार्कौ तु तावुभौ ।। ३६.

त्यांचे ज्ञान हिरावून घेतल्यावर आपण असुरांवर विजय मिळवू; मग देवांनी शंड आणि अमर्क या दोघांना बोलावले.

यज्ञे समाह्वयिष्यामस्त्यजतमसुरान् द्विजौ । ग्रहं तं वा ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् ।। ३६.

आपण त्या दोन ब्राह्मणांना यज्ञासाठी बोलावू—ते असुरांना सोडून देतील; किंवा दानवांवर विजय मिळवल्यावर त्यांना पकडू.

एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामार्कौ तदासुरान् । ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् ।। ३६.

अशा प्रकारे शंड आणि अमर्क यांनी असुरांना सोडले; मग देवांनी विजय मिळवला आणि दानवांचा पराभव झाला.

देवासुरान् पराभाव्य षण्डामार्कावुपागमन्। काव्यशापाभिभूताश्च ह्यनाधाराश्च ते पुनः ।। ३६.

देवांना आणि दानवांना पराभूत करून, सहा जण आणि सूर्य पुढे आले; पण काव्याच्या शापामुळे ते पुन्हा आधारहीन झाले.

वध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्। एवं निरुद्यमास्ते वै कृताः शक्रेण दानवाः। ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च ।। ३६.

त्या वेळी देवांनी त्यांचा संहार सुरू केला तेव्हा ते सगळे रसातळात गेले; अशा प्रकारे, इंद्राने त्यांना शक्तिहीन केले आणि भृगुच्या शापामुळे ते तसेच राहिले.

जज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे च शिथिले प्रभुः। कर्त्तुं धर्म्मव्यवस्थानमधर्म्मस्य च नाशनम् ।। ३६.

यज्ञ क्षीण झाला की प्रभू विष्णू पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो, धर्माची स्थापना आणि अधर्माचा नाश करण्यासाठी.

प्रह्लादस्य निदेशे तु येऽसुरा न व्यवस्थिताः। मनुष्यवध्यांस्तान् सर्व्वान् ब्रह्मा व्याहारयत् प्रभुः ।। ३६.

प्रह्लादाच्या आज्ञेचे पालन न करणारे जे दैत्य होते, ब्रह्मदेवाने त्यांना मनुष्यांनी मारण्यास योग्य ठरवले.

धर्म्मान्नारायणस्तस्मान् सम्भूतश्चाक्षुषेऽन्तरे। यज्ञं प्रवर्तयामास चैत्ये वैवस्वतेऽन्तरे ।। ३६.

धर्मापासून नारायण चाक्षुष मन्वंतरात उत्पन्न झाला; वैवस्वत मन्वंतरात त्याने यज्ञ सुरू केला.

प्रादुर्भावे तदान्यस्य ब्रह्मैवासीत् पुरोहितः। चतुर्थ्यान्तु युगाख्यायामापन्नेष्वसुरेष्वथ ।। ३६.

दुसऱ्या अवताराच्या वेळी ब्रह्मदेव स्वतः पुरोहित झाला; आणि चौथ्या युगात, दैत्य प्रकट झाले.

सम्भूतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे। द्वितीयो नरसिंङोऽभूद्रुद्रः सुरपुरस्सरः ।। ३६.

समुद्रात जन्म घेऊन, हिरण्यकशिपूच्या वधासाठी तो प्रकट झाला; दुसरा नरसिंह अवतार रुद्र झाला, जो देवांचा प्रमुख आहे.

बलिसंस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमे युगे। दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रान्ते तृतीयो वामनोऽभवत् ।। ३६.

बळीने लोकांमध्ये राज्य मिळवले, त्रेतायुगाच्या सातव्या युगात, दैत्यांनी तिन्ही लोक जिंकले तेव्हा तिसरा वामन प्रकट झाला.

संक्षिप्यात्मानमङ्गेषु बृहस्पतिपुरस्सरम्। यजमानन्तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः। द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनम्पुरा ।। ३६.

आपले रूप लहान करून, बृहस्पतीसह, आदित्यांच्या वंशाचा आनंद, शुभ काळात ब्राह्मण बनून, वामन बळी, विरोचनाचा मुलगा, याच्याजवळ गेला.

त्रैलोक्यस्य भवान् राजा त्वयि सर्व्वं प्रतिष्ठितम्। दातुमर्हसि मे राजन् विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः ।। ३६.

तू तिन्ही लोकांचा राजा आहेस; सर्व काही तुझ्यातच आहे. राजन, मला तीन पावले जमीन द्यावी, असे प्रभूने सांगितले.