वायुपुराणम्

ज्ञात्वाऽभिशस्तानसुरान् काव्येन तु बृहस्पतिः। कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वं रूपं प्रत्यपद्यत। बुद्ध्वाऽसुरांस्तदा भ्रष्टान् कृतार्थोऽन्तरधीयत ।। ३६.

काव्याने असुरांना शाप दिला हे समजल्यावर, बृहस्पती आपलं कार्य पूर्ण झाल्याने आनंदाने स्वतःचं रूप परत घेतलं; असुरांचा पराभव पाहून तो समाधानाने अदृश्य झाला.

ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा। अहो धिग् वञ्चिताः स्मेह परस्परमथाब्रुवन् ।। ३६.

तो अदृश्य झाल्यावर असुर गोंधळले; 'अरे देवा! आपण इथे फसवले गेलो,' असं त्यांनी एकमेकांना सांगितलं.

पृष्ठतो विमुखाश्चैव ताडिता वेधसा वयम्। दग्धाश्चैवोपयोगाच्च स्वेस्वे चार्थेषु मायया ।। ३६.

आपण मागे वळून देवाच्या हातून मार खाल्ला; आणि त्याच्या चतुराईने आपल्याच हिताच्या गोष्टीत आपल्याला जाळून टाकलं.

ततोऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः। प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः ।। ३६.

मग घाबरलेले असुर, प्रह्लादाला पुढे करून, पुन्हा काव्याच्या मागे देवांकडे धावले.

ततः काव्यं समासाद्य अभितस्थु रवाङ्मुखाः। तानागतान् पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह ।। ३६.

मग त्यांनी काव्याजवळ जाऊन, पूर्वेकडे तोंड करून त्याच्या सभोवती उभे राहिले; पुन्हा आलेल्यांना पाहून काव्याने आपल्या भक्तांना संबोधले.

मयापि बोधिताः काले यतो मां नाभिनन्दथ। ततस्तेनावलेपेन गता यूथं पराभवम् ।। ३६.

'मीही तुम्हाला योग्य वेळी समजावलं होतं, पण तुम्ही माझा सन्मान केला नाही, म्हणून गर्वामुळे तुमच्या गटाचा पराभव झाला.'

प्रह्लादस्तमथोवाच मानं त्वं त्यज भार्गव। स्वान् याज्यान् भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः ।। ३६.

तेव्हा प्रह्लाद म्हणाला: 'भृगुवंशीय, तू अभिमान सोड आणि आपल्या भक्तांची, विशेषतः निष्ठावानांची काळजी घे.'

त्वया पृष्टा वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः। भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा ।। ३६.

'तुझ्या प्रश्नामुळे आम्ही त्या देवगुरूने फसवले गेलो; तू दूरदृष्टीने जाणतोस, म्हणून आपल्या भक्तांचं रक्षण करावंस.'

यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन। अपध्याता स्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामो रसातलम् ।। ३६.

'भृगुपुत्रा, जर तू आम्हांवर कृपा केली नाहीस, तर आज तुझ्या शापामुळे आम्ही पाताळात जाऊ.'

सूत उवाच।। ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येनानुकम्पया । एवमुक्तोऽनुनीतः स स्तुतः कोपं न्ययच्छत ।। ३६.

सूतोवाच: सत्य काय आहे हे जाणून, काव्याने दयाळूपणाने आणि करुणेने, अशा प्रकारे विनंती केल्यावर आणि स्तुती मिळाल्यावर, आपला राग आवरला.

उवाचेदन्न भेतव्यं न गन्तन्यं रसातलम्। अवश्यम्भावी ह्यर्थोऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति ।। ३६.

त्याने सांगितले: 'भीऊ नका, पाताळात जायचं कारण नाही; हा परिणाम टाळता येणारा नव्हता आणि मी असतानाच तुमच्यावर आला.'

न शक्यमन्यथा कर्तुं दृष्टं हि बलवत्तरम् । संज्ञा प्रनष्टा या वोऽद्य कामं तां प्रतिलप्स्यथ ।। ३६.

हे दुसऱ्या प्रकारे होऊ शकत नाही; कारण जे घडले ते अधिक बलवान असते. आज जी ओळख तुम्ही गमावली आहे, ती पुन्हा मिळेल.

प्राप्तः पर्य्यायकालो व इति ब्रह्माऽभ्यभाषत। मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम् ।। ३६.

आता ठरलेला काळ आला आहे, असे ब्रह्मदेव म्हणाले. माझ्या कृपेने तुम्ही त्रैलोक्याचे सामर्थ्य उपभोगले आहे.

युगाख्यो दश संपूर्णो देवानाक्रम्य मूर्द्धनि। तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत ।। ३६.

दहा युगांचा पूर्ण काळ, देवांना मागे टाकून, ब्रह्मदेवांनी सांगितले की, तितक्याच काळासाठी तुमचे राज्य राहील.

सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति। लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः ।। ३६.

सावर्णि युगात पुन्हा तुला राज्य मिळेल; तुझा नातू बळी पुन्हा लोकांचा स्वामी होईल.

एवं किलमहं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम्। तथाहृतेषु लोकेषु तपोऽस्य न किलाभवत् ।। ३६.

असेच ब्रह्मदेवांनी मला तुझ्या नातवाबद्दल सांगितले. जेव्हा लोक त्याच्याकडून हिरावले गेले, तेव्हा त्याचे तप राहिले नाही.

यस्मात् प्रवृत्तयश्चास्य न कामानभिसन्धिताः। तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिकेऽन्तरे ।। ३६.

कारण त्याच्या कृतींना कधीही इच्छेचा हेतू नव्हता, म्हणून प्रसन्न झालेल्या अजन्म्याने त्याला सावर्णि युगात राज्य दिले.

देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरोऽब्रवीत्। तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति ।। ३६.

ईश्वराने मला सांगितले की, बळीला देवांचे राज्य मिळणार आहे; म्हणूनच तो अदृश्य राहून योग्य वेळेची वाट पाहतो आहे.

प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुब्यं स्वयम्भुवा। तस्मान्निरुत्सु कस्त्वं वै पर्य्यायं सह माकुलः ।। ३६.

स्वयंभूने प्रसन्न होऊन तुला अमरत्व दिले आहे; म्हणून तू निराश होऊ नकोस, हा काळ शांतपणे सहन कर.

न च शक्यं मया तुभ्यं पुरस्ताद्वै विसर्पितुम् । ब्रह्मणा प्रतिषिद्धोऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो ।। ३६.

मी तुझ्यापुढे जाऊ शकत नाही; भविष्यकाळ जाणणाऱ्या ब्रह्मदेवांनी मला तसे करण्यास मनाई केली आहे, प्रभो.

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः । दैवतैः सह संरब्धान् सर्व्वान् वो धारयिष्यतः ।। ३६.

हे माझे हे दोन शिष्य बृहस्पतीसारखेच सामर्थ्यवान आहेत; देवांसह ते संतप्त असतानाही तुम्हा सर्वांना आवर घालतील.

एवमुक्तस्तु दैतेयाः काव्येनाक्लिष्टकर्म्मणा। ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा ।। ३६.

काव्य यांच्या शुद्ध कृतींमुळे, दैत्यांना असे सांगितल्यावर, प्रह्लाद यांच्या नेतृत्वाखाली ते दोघे आणि सर्वजण एकत्र गेले.

अवश्यम्भावमर्थत्वं श्रुत्वा शुक्राच्च दानवाः। सकृदाशंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम् ।। ३६.

शुक्राकडून हा परिणाम टाळता येणार नाही हे ऐकून, विजयाची आशा ठेवून दानवांनी काव्य यांच्या शब्दांना मान्यता दिली.

दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान् समाह्वयन्। अथ देवासुरान् दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान् ।। ३६.

सर्वजण शस्त्रांनी सज्ज होऊन, मग देवांना आव्हान दिले; आणि देव व असुर युद्धासाठी एकत्र आलेले पाहिले.

ततः संवृत्तसन्नाहा देवास्तान् समयोधयन्। दैवासुरे ततस्तस्मिन् वर्त्तमाने शतं समाः। अजयन्नसुरा देवान् भग्ना देवा अमन्त्रयन् ।। ३६.

मग देवांनी शस्त्रसज्ज होऊन त्यांच्याशी युद्ध केले; त्या देव-असुर संग्रामात, जो शंभर वर्षे चालला, असुरांनी देवांचा पराभव केला आणि हरलेले देव एकमेकांशी सल्लामसलत करू लागले.

षण्डामार्कप्रभावं न जानीमस्त्व सुरैर्वयम्। तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्य्यं चात्महितञ्च यत् ।। ३६.

शंड आणि अमर्क यांचे सामर्थ्य देवांमध्ये काय आहे, हे आपल्याला माहीत नाही; म्हणून आपल्यासाठी यज्ञ करणे आवश्यक आहे.

तज्ज्ञानापहृतावेतौ कृत्वा जेष्यामहेऽसुरान् । अथोपामन्त्रयन् देवाः षण्डामार्कौ तु तावुभौ ।। ३६.

त्यांचे ज्ञान हिरावून घेतल्यावर आपण असुरांवर विजय मिळवू; मग देवांनी शंड आणि अमर्क या दोघांना बोलावले.

यज्ञे समाह्वयिष्यामस्त्यजतमसुरान् द्विजौ । ग्रहं तं वा ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् ।। ३६.

आपण त्या दोन ब्राह्मणांना यज्ञासाठी बोलावू—ते असुरांना सोडून देतील; किंवा दानवांवर विजय मिळवल्यावर त्यांना पकडू.

एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामार्कौ तदासुरान् । ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् ।। ३६.

अशा प्रकारे शंड आणि अमर्क यांनी असुरांना सोडले; मग देवांनी विजय मिळवला आणि दानवांचा पराभव झाला.