वायुपुराणम्

एवमुक्तासुराः सर्वे तावृभौ समवैक्षत। तदाऽसुरा विशेषन्तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः ।। ३६.

असं ऐकून सगळे असुर दोघांकडे पाहू लागले; पण त्या वेळी त्या दोघांमध्ये फरक ओळखू शकले नाहीत.

बृहस्पतिरुवाचैतानसम्भ्रान्तोऽयमङ्गिराः। काव्योऽहं यो गुरुर्दैत्या मद्रूपोऽयं बृहस्पतिः ।। ३६.

बृहस्पती म्हणाला, 'हा गोंधळलेला अंगिरस आहे; मीच काव्य, दैत्यांचा गुरू आहे. हा माझ्या रूपातील बृहस्पती आहे.'

स मोहयति रूपेण मामकेनैष वोऽसुराः। श्रुत्वा तस्य ततस्ते वै संमन्त्र्यार्थवचोऽब्रुवन् ।। ३६.

'हा मला माझ्याच रूपाने फसवत आहे, असुरांनो.' असं ऐकून, त्यांनी एकत्र चर्चा करून आपली भूमिका सांगितली.

अयन्नो दश वर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः। एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजः ।। ३६.

हा प्रभू दहा वर्षे सतत आपल्यावर राज्य करत आहे; हा ब्राह्मण आपला गुरु व्हायचा प्रयत्न करतोय.

ततस्ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च। वचनं जगृहुस्तस्य चिराभ्यासेन मोहिताः ।। ३६.

तेव्हा सर्व दानवांनी नम्रपणे वाकून त्याला नमस्कार केला आणि त्याच्या शब्दांना, दीर्घ काळच्या सवयीमुळे फसून, मान्यता दिली.

ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः. अयङ्गुरुर्हितेऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः ।। ३६.

सर्व असुरांनी, रागाने डोळे लाल करून, म्हटले: 'हा आमचा हितचिंतक गुरु आहे; तू जा, तू आमचा गुरु नाहीस.'

भार्गवोऽङ्गिरसो वायं भवत्वेवैष नोगुरुः। स्थिता वयं निदेशेऽस्य गच्छत्वं साधु मा चिरम् ।। ३६.

'हा भृगुवंशीय असो वा आंगिरस असो, पण तो आमचा गुरु नाही; आम्ही त्याच्या आज्ञेत राहू. तू जा, चांगल्या माणसा, वेळ वाया घालवू नकोस.'

एवमुक्त्वासुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्। यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् ।। ३६.

असं म्हणून सर्व असुर बृहस्पतीकडे गेले; पण त्यांनी त्याला स्वीकारले नाही, तेव्हा त्याने त्यांना मोठं हिताचं सांगितलं.

चुकोप भार्गवस्तेषामवलेपेन वै तदा। बोधिता हि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः ।। ३६.

त्या वेळी भृगुवंशीय त्यांच्या गर्वामुळे रागावला; 'मी त्यांना समजावलं तरी दानव माझा सन्मान करत नाहीत,' असं त्याला वाटलं.

तस्मात् प्रनष्ट संज्ञां वै पराभवङ्गमिष्यथ। इदि व्याहृत्य तान् काव्यो जगामाथ यथागतम् ।। ३६.

'म्हणूनच, तुमचं भान हरपेल आणि तुम्ही पराभूत व्हाल,' असं म्हणून काव्याने तिथून निघून गेला.

ज्ञात्वाऽभिशस्तानसुरान् काव्येन तु बृहस्पतिः। कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वं रूपं प्रत्यपद्यत। बुद्ध्वाऽसुरांस्तदा भ्रष्टान् कृतार्थोऽन्तरधीयत ।। ३६.

काव्याने असुरांना शाप दिला हे समजल्यावर, बृहस्पती आपलं कार्य पूर्ण झाल्याने आनंदाने स्वतःचं रूप परत घेतलं; असुरांचा पराभव पाहून तो समाधानाने अदृश्य झाला.

ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा। अहो धिग् वञ्चिताः स्मेह परस्परमथाब्रुवन् ।। ३६.

तो अदृश्य झाल्यावर असुर गोंधळले; 'अरे देवा! आपण इथे फसवले गेलो,' असं त्यांनी एकमेकांना सांगितलं.

पृष्ठतो विमुखाश्चैव ताडिता वेधसा वयम्। दग्धाश्चैवोपयोगाच्च स्वेस्वे चार्थेषु मायया ।। ३६.

आपण मागे वळून देवाच्या हातून मार खाल्ला; आणि त्याच्या चतुराईने आपल्याच हिताच्या गोष्टीत आपल्याला जाळून टाकलं.

ततोऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः। प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः ।। ३६.

मग घाबरलेले असुर, प्रह्लादाला पुढे करून, पुन्हा काव्याच्या मागे देवांकडे धावले.

ततः काव्यं समासाद्य अभितस्थु रवाङ्मुखाः। तानागतान् पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह ।। ३६.

मग त्यांनी काव्याजवळ जाऊन, पूर्वेकडे तोंड करून त्याच्या सभोवती उभे राहिले; पुन्हा आलेल्यांना पाहून काव्याने आपल्या भक्तांना संबोधले.

मयापि बोधिताः काले यतो मां नाभिनन्दथ। ततस्तेनावलेपेन गता यूथं पराभवम् ।। ३६.

'मीही तुम्हाला योग्य वेळी समजावलं होतं, पण तुम्ही माझा सन्मान केला नाही, म्हणून गर्वामुळे तुमच्या गटाचा पराभव झाला.'

प्रह्लादस्तमथोवाच मानं त्वं त्यज भार्गव। स्वान् याज्यान् भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः ।। ३६.

तेव्हा प्रह्लाद म्हणाला: 'भृगुवंशीय, तू अभिमान सोड आणि आपल्या भक्तांची, विशेषतः निष्ठावानांची काळजी घे.'

त्वया पृष्टा वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः। भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा ।। ३६.

'तुझ्या प्रश्नामुळे आम्ही त्या देवगुरूने फसवले गेलो; तू दूरदृष्टीने जाणतोस, म्हणून आपल्या भक्तांचं रक्षण करावंस.'

यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन। अपध्याता स्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामो रसातलम् ।। ३६.

'भृगुपुत्रा, जर तू आम्हांवर कृपा केली नाहीस, तर आज तुझ्या शापामुळे आम्ही पाताळात जाऊ.'

सूत उवाच।। ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येनानुकम्पया । एवमुक्तोऽनुनीतः स स्तुतः कोपं न्ययच्छत ।। ३६.

सूतोवाच: सत्य काय आहे हे जाणून, काव्याने दयाळूपणाने आणि करुणेने, अशा प्रकारे विनंती केल्यावर आणि स्तुती मिळाल्यावर, आपला राग आवरला.

उवाचेदन्न भेतव्यं न गन्तन्यं रसातलम्। अवश्यम्भावी ह्यर्थोऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति ।। ३६.

त्याने सांगितले: 'भीऊ नका, पाताळात जायचं कारण नाही; हा परिणाम टाळता येणारा नव्हता आणि मी असतानाच तुमच्यावर आला.'

न शक्यमन्यथा कर्तुं दृष्टं हि बलवत्तरम् । संज्ञा प्रनष्टा या वोऽद्य कामं तां प्रतिलप्स्यथ ।। ३६.

हे दुसऱ्या प्रकारे होऊ शकत नाही; कारण जे घडले ते अधिक बलवान असते. आज जी ओळख तुम्ही गमावली आहे, ती पुन्हा मिळेल.

प्राप्तः पर्य्यायकालो व इति ब्रह्माऽभ्यभाषत। मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम् ।। ३६.

आता ठरलेला काळ आला आहे, असे ब्रह्मदेव म्हणाले. माझ्या कृपेने तुम्ही त्रैलोक्याचे सामर्थ्य उपभोगले आहे.

युगाख्यो दश संपूर्णो देवानाक्रम्य मूर्द्धनि। तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत ।। ३६.

दहा युगांचा पूर्ण काळ, देवांना मागे टाकून, ब्रह्मदेवांनी सांगितले की, तितक्याच काळासाठी तुमचे राज्य राहील.

सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति। लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः ।। ३६.

सावर्णि युगात पुन्हा तुला राज्य मिळेल; तुझा नातू बळी पुन्हा लोकांचा स्वामी होईल.

एवं किलमहं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम्। तथाहृतेषु लोकेषु तपोऽस्य न किलाभवत् ।। ३६.

असेच ब्रह्मदेवांनी मला तुझ्या नातवाबद्दल सांगितले. जेव्हा लोक त्याच्याकडून हिरावले गेले, तेव्हा त्याचे तप राहिले नाही.

यस्मात् प्रवृत्तयश्चास्य न कामानभिसन्धिताः। तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिकेऽन्तरे ।। ३६.

कारण त्याच्या कृतींना कधीही इच्छेचा हेतू नव्हता, म्हणून प्रसन्न झालेल्या अजन्म्याने त्याला सावर्णि युगात राज्य दिले.

देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरोऽब्रवीत्। तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति ।। ३६.

ईश्वराने मला सांगितले की, बळीला देवांचे राज्य मिळणार आहे; म्हणूनच तो अदृश्य राहून योग्य वेळेची वाट पाहतो आहे.

प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुब्यं स्वयम्भुवा। तस्मान्निरुत्सु कस्त्वं वै पर्य्यायं सह माकुलः ।। ३६.

स्वयंभूने प्रसन्न होऊन तुला अमरत्व दिले आहे; म्हणून तू निराश होऊ नकोस, हा काळ शांतपणे सहन कर.