वायुपुराणम्

अहं वोऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि सा। ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे ।। ३६.

'मी तुम्हाला शिकवीन; ती विद्या मी मिळवली आहे.' मग सगळे आनंदी मनाने विद्या मिळवण्यासाठी त्याच्याकडे गेले.

पूर्णकामस्तदा तस्मिन् समये दशवार्षिके। ययौ च समकालं स सद्योत्पन्नमतिस्तदा ।। ३६.

त्या दहा वर्षांच्या काळात, त्याची सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यावर, त्याच वेळी तो निघून गेला आणि त्याची बुद्धी नवीन झाली.

समयान्ते देवयानी सद्यो जाता सुता तदा। बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे ।। ३६.

त्या काळाच्या शेवटी, देवयानी नावाची त्याची कन्या नुकतीच जन्माला आली; मग तिने यजमानांचं निरीक्षण करायचं ठरवलं.

देवि गच्छामहे द्रष्टुं तव याज्यान् शुचिस्मिते। विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने ।। ३६.

'देवी, आपण तुझ्या यजमानांना पाहायला जाऊ या, शुद्ध हास्य असणारी, सतीस्वरूप, तिन्ही वर्णांची आणि मोठ्या डोळ्यांची.'

एवमुक्ताऽब्रवीद्देवी भज भक्तान् महाव्रत। एष ब्रह्मन् सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते ।। ३६.

असं ऐकून देवी म्हणाली, 'महाव्रती, भक्तांची सेवा कर. हेच सज्जनांचं कर्तव्य आहे, ब्राह्मण. मी तुझ्या धर्माचा भंग करणार नाही.'

ततो गत्वासुरान् दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता। वाञ्चितान् काव्यरूपेण वेधसाऽसुरमब्रवीत् ।। ३६.

मग देवांच्या विद्वान गुरूने असुरांकडे जाऊन पाहिलं, आणि काव्याच्या रूपात फसवले गेलेले असुर, तेव्हा सृष्टीकर्त्याने असुराला संबोधले.

काव्यं मां तात जानीध्वं एष ह्याङ्गिरसो भुवि। वञ्चिता बत यूयं वै मयि शक्ते तु दानवाः ।। ३६.

'माझ्या मुला, मला काव्य समज. हा पृथ्वीवरील अंगिरस आहे. अरे दानवांनो, माझ्या सामर्थ्यामुळे तुम्ही फसवले गेले आहात.'

श्रुत्वा तथा ब्रुवाणन्तं सम्भ्रान्ता दितिजास्ततः। प्रेक्षन्ते स्म ह्युभौ तत्र सितासितशुचिस्मितौ ।। ३६.

असं त्याला बोलताना ऐकून, दितीचे पुत्र गोंधळले; तिथे त्यांनी दोघांकडे पाहिलं, एक गोरा आणि एक काळा, दोघेही शुद्ध हास्याने.

सम्प्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन। ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान् पुनरब्रवीत् ।। ३६.

सगळेच गोंधळून उभे राहिले, काहीच समजेनासं झालं; तेव्हा काव्याने पुन्हा त्यांना संबोधलं.

आचार्य्यो वो ह्यहं काव्यो देवाचार्योऽयमङ्गिराः। अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् ।। ३६.

'मीच तुमचा गुरू काव्य आहे; हा देवांचा गुरू अंगिरस आहे. तुम्ही सगळे मला अनुसरा, बृहस्पतीला सोडा.'

एवमुक्तासुराः सर्वे तावृभौ समवैक्षत। तदाऽसुरा विशेषन्तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः ।। ३६.

असं ऐकून सगळे असुर दोघांकडे पाहू लागले; पण त्या वेळी त्या दोघांमध्ये फरक ओळखू शकले नाहीत.

बृहस्पतिरुवाचैतानसम्भ्रान्तोऽयमङ्गिराः। काव्योऽहं यो गुरुर्दैत्या मद्रूपोऽयं बृहस्पतिः ।। ३६.

बृहस्पती म्हणाला, 'हा गोंधळलेला अंगिरस आहे; मीच काव्य, दैत्यांचा गुरू आहे. हा माझ्या रूपातील बृहस्पती आहे.'

स मोहयति रूपेण मामकेनैष वोऽसुराः। श्रुत्वा तस्य ततस्ते वै संमन्त्र्यार्थवचोऽब्रुवन् ।। ३६.

'हा मला माझ्याच रूपाने फसवत आहे, असुरांनो.' असं ऐकून, त्यांनी एकत्र चर्चा करून आपली भूमिका सांगितली.

अयन्नो दश वर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः। एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजः ।। ३६.

हा प्रभू दहा वर्षे सतत आपल्यावर राज्य करत आहे; हा ब्राह्मण आपला गुरु व्हायचा प्रयत्न करतोय.

ततस्ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च। वचनं जगृहुस्तस्य चिराभ्यासेन मोहिताः ।। ३६.

तेव्हा सर्व दानवांनी नम्रपणे वाकून त्याला नमस्कार केला आणि त्याच्या शब्दांना, दीर्घ काळच्या सवयीमुळे फसून, मान्यता दिली.

ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः. अयङ्गुरुर्हितेऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः ।। ३६.

सर्व असुरांनी, रागाने डोळे लाल करून, म्हटले: 'हा आमचा हितचिंतक गुरु आहे; तू जा, तू आमचा गुरु नाहीस.'

भार्गवोऽङ्गिरसो वायं भवत्वेवैष नोगुरुः। स्थिता वयं निदेशेऽस्य गच्छत्वं साधु मा चिरम् ।। ३६.

'हा भृगुवंशीय असो वा आंगिरस असो, पण तो आमचा गुरु नाही; आम्ही त्याच्या आज्ञेत राहू. तू जा, चांगल्या माणसा, वेळ वाया घालवू नकोस.'

एवमुक्त्वासुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्। यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् ।। ३६.

असं म्हणून सर्व असुर बृहस्पतीकडे गेले; पण त्यांनी त्याला स्वीकारले नाही, तेव्हा त्याने त्यांना मोठं हिताचं सांगितलं.

चुकोप भार्गवस्तेषामवलेपेन वै तदा। बोधिता हि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः ।। ३६.

त्या वेळी भृगुवंशीय त्यांच्या गर्वामुळे रागावला; 'मी त्यांना समजावलं तरी दानव माझा सन्मान करत नाहीत,' असं त्याला वाटलं.

तस्मात् प्रनष्ट संज्ञां वै पराभवङ्गमिष्यथ। इदि व्याहृत्य तान् काव्यो जगामाथ यथागतम् ।। ३६.

'म्हणूनच, तुमचं भान हरपेल आणि तुम्ही पराभूत व्हाल,' असं म्हणून काव्याने तिथून निघून गेला.

ज्ञात्वाऽभिशस्तानसुरान् काव्येन तु बृहस्पतिः। कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वं रूपं प्रत्यपद्यत। बुद्ध्वाऽसुरांस्तदा भ्रष्टान् कृतार्थोऽन्तरधीयत ।। ३६.

काव्याने असुरांना शाप दिला हे समजल्यावर, बृहस्पती आपलं कार्य पूर्ण झाल्याने आनंदाने स्वतःचं रूप परत घेतलं; असुरांचा पराभव पाहून तो समाधानाने अदृश्य झाला.

ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा। अहो धिग् वञ्चिताः स्मेह परस्परमथाब्रुवन् ।। ३६.

तो अदृश्य झाल्यावर असुर गोंधळले; 'अरे देवा! आपण इथे फसवले गेलो,' असं त्यांनी एकमेकांना सांगितलं.

पृष्ठतो विमुखाश्चैव ताडिता वेधसा वयम्। दग्धाश्चैवोपयोगाच्च स्वेस्वे चार्थेषु मायया ।। ३६.

आपण मागे वळून देवाच्या हातून मार खाल्ला; आणि त्याच्या चतुराईने आपल्याच हिताच्या गोष्टीत आपल्याला जाळून टाकलं.

ततोऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः। प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः ।। ३६.

मग घाबरलेले असुर, प्रह्लादाला पुढे करून, पुन्हा काव्याच्या मागे देवांकडे धावले.

ततः काव्यं समासाद्य अभितस्थु रवाङ्मुखाः। तानागतान् पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह ।। ३६.

मग त्यांनी काव्याजवळ जाऊन, पूर्वेकडे तोंड करून त्याच्या सभोवती उभे राहिले; पुन्हा आलेल्यांना पाहून काव्याने आपल्या भक्तांना संबोधले.

मयापि बोधिताः काले यतो मां नाभिनन्दथ। ततस्तेनावलेपेन गता यूथं पराभवम् ।। ३६.

'मीही तुम्हाला योग्य वेळी समजावलं होतं, पण तुम्ही माझा सन्मान केला नाही, म्हणून गर्वामुळे तुमच्या गटाचा पराभव झाला.'

प्रह्लादस्तमथोवाच मानं त्वं त्यज भार्गव। स्वान् याज्यान् भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः ।। ३६.

तेव्हा प्रह्लाद म्हणाला: 'भृगुवंशीय, तू अभिमान सोड आणि आपल्या भक्तांची, विशेषतः निष्ठावानांची काळजी घे.'

त्वया पृष्टा वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः। भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा ।। ३६.

'तुझ्या प्रश्नामुळे आम्ही त्या देवगुरूने फसवले गेलो; तू दूरदृष्टीने जाणतोस, म्हणून आपल्या भक्तांचं रक्षण करावंस.'

यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन। अपध्याता स्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामो रसातलम् ।। ३६.

'भृगुपुत्रा, जर तू आम्हांवर कृपा केली नाहीस, तर आज तुझ्या शापामुळे आम्ही पाताळात जाऊ.'