वायुपुराणम्

एवमुक्तेऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा। माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता ।। ३६.

ती असे म्हणताच, त्याने दिव्य दृष्टीने तिला पाहून म्हटले: स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठे, तू इंद्राची पत्नी आहेस आणि माझ्या हितासाठी येथे आली आहेस.

मया सह त्वं सुश्रोणि दश वर्षाणि भामिनि। अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि ।। ३६.

सुंदर कंबरेच्या आणि तेजस्विनी, तू येथे माझ्याबरोबर, सर्व प्राण्यांना न दिसता, दहा वर्षे राहण्याची इच्छा करतेस.

देवेन्द्रानलवर्णाभे वरारोहे सुलोचने। इमं वृणीष्व कामं ते मत्तो वै वल्गुभाषिणि ।। ३६.

इंद्राच्या अग्नीप्रमाणे वर्ण असलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या आणि गोड बोलणाऱ्या स्त्रिये, माझ्याकडून हा वर माग.

एवं भवतु गच्छामो गृहान् वै मत्तकाशिनि । ततः स्वगृहमागम्य जयन्त्या सहितः प्रभुः ।। ३६.

"तसेच होवो. चला आपण घरी जाऊ," असे मदमस्त डोळ्यांच्या तिला सांगितले. मग प्रभू जयंतीसह आपल्या घरी गेला.

स तया सं व सद्देव्या दश वर्षाणि भागशः। अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा ।। ३६.

त्या दिव्य पत्नीबरोबर तो दहा वर्षे, सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून, आपल्या मायेमुळे लपून राहिला.

कृतार्थमागतं दृष्ट्वा काव्यं सर्वे दितेः सुताः । अभिजग्मुर्गृहं तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः ।। ३६.

काव्य आपली कामगिरी पूर्ण करून परत आला हे पाहून, दितीचे सर्व पुत्र आनंदाने त्याच्या घरी गेले आणि त्याला पाहण्यासाठी उत्सुक झाले.

गता यदा न पश्यन्तो जयन्त्या संवृतं गुरुम्। दाक्षिण्यं तस्य तद्बुध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।। ३६.

ते सगळे जाऊनही जयन्तीने गुरूला लपवले म्हणून त्यांना तो दिसला नाही. त्याच्या दयाळूपणाची जाणीव होऊन, ते जसे आले तसेच परत गेले.

बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं चकार ह। पित्रर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया ।। ३६.

काव्य अडवला गेला हे बृहस्पतीने ओळखले आणि दहा वर्षे जयन्तीच्या कल्याणासाठी, वडिलांसाठी त्याने कार्य केले.

बुद्ध्वा तदन्तरं सोऽथ दैत्यानामिव चोदितः। काव्यस्य रूपमास्थाय सोऽसुरान्समभाषत ।। ३६.

त्या काळात काय घडले हे समजून, जणू दैत्यांनी सुचविल्यासारखे, त्याने काव्याचे रूप घेतले आणि असुरांशी बोलू लागला.

ततः समागतान् दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान्। स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तोऽस्मि हिताय च ।। ३६.

ते सर्व एकत्र आलेले पाहून बृहस्पती म्हणाला, 'माझ्या यजमानांनो, तुमचं स्वागत आहे! मी तुमच्या भल्यासाठी आलो आहे.'

अहं वोऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि सा। ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे ।। ३६.

'मी तुम्हाला शिकवीन; ती विद्या मी मिळवली आहे.' मग सगळे आनंदी मनाने विद्या मिळवण्यासाठी त्याच्याकडे गेले.

पूर्णकामस्तदा तस्मिन् समये दशवार्षिके। ययौ च समकालं स सद्योत्पन्नमतिस्तदा ।। ३६.

त्या दहा वर्षांच्या काळात, त्याची सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यावर, त्याच वेळी तो निघून गेला आणि त्याची बुद्धी नवीन झाली.

समयान्ते देवयानी सद्यो जाता सुता तदा। बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे ।। ३६.

त्या काळाच्या शेवटी, देवयानी नावाची त्याची कन्या नुकतीच जन्माला आली; मग तिने यजमानांचं निरीक्षण करायचं ठरवलं.

देवि गच्छामहे द्रष्टुं तव याज्यान् शुचिस्मिते। विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने ।। ३६.

'देवी, आपण तुझ्या यजमानांना पाहायला जाऊ या, शुद्ध हास्य असणारी, सतीस्वरूप, तिन्ही वर्णांची आणि मोठ्या डोळ्यांची.'

एवमुक्ताऽब्रवीद्देवी भज भक्तान् महाव्रत। एष ब्रह्मन् सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते ।। ३६.

असं ऐकून देवी म्हणाली, 'महाव्रती, भक्तांची सेवा कर. हेच सज्जनांचं कर्तव्य आहे, ब्राह्मण. मी तुझ्या धर्माचा भंग करणार नाही.'

ततो गत्वासुरान् दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता। वाञ्चितान् काव्यरूपेण वेधसाऽसुरमब्रवीत् ।। ३६.

मग देवांच्या विद्वान गुरूने असुरांकडे जाऊन पाहिलं, आणि काव्याच्या रूपात फसवले गेलेले असुर, तेव्हा सृष्टीकर्त्याने असुराला संबोधले.

काव्यं मां तात जानीध्वं एष ह्याङ्गिरसो भुवि। वञ्चिता बत यूयं वै मयि शक्ते तु दानवाः ।। ३६.

'माझ्या मुला, मला काव्य समज. हा पृथ्वीवरील अंगिरस आहे. अरे दानवांनो, माझ्या सामर्थ्यामुळे तुम्ही फसवले गेले आहात.'

श्रुत्वा तथा ब्रुवाणन्तं सम्भ्रान्ता दितिजास्ततः। प्रेक्षन्ते स्म ह्युभौ तत्र सितासितशुचिस्मितौ ।। ३६.

असं त्याला बोलताना ऐकून, दितीचे पुत्र गोंधळले; तिथे त्यांनी दोघांकडे पाहिलं, एक गोरा आणि एक काळा, दोघेही शुद्ध हास्याने.

सम्प्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन। ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान् पुनरब्रवीत् ।। ३६.

सगळेच गोंधळून उभे राहिले, काहीच समजेनासं झालं; तेव्हा काव्याने पुन्हा त्यांना संबोधलं.

आचार्य्यो वो ह्यहं काव्यो देवाचार्योऽयमङ्गिराः। अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् ।। ३६.

'मीच तुमचा गुरू काव्य आहे; हा देवांचा गुरू अंगिरस आहे. तुम्ही सगळे मला अनुसरा, बृहस्पतीला सोडा.'

एवमुक्तासुराः सर्वे तावृभौ समवैक्षत। तदाऽसुरा विशेषन्तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः ।। ३६.

असं ऐकून सगळे असुर दोघांकडे पाहू लागले; पण त्या वेळी त्या दोघांमध्ये फरक ओळखू शकले नाहीत.

बृहस्पतिरुवाचैतानसम्भ्रान्तोऽयमङ्गिराः। काव्योऽहं यो गुरुर्दैत्या मद्रूपोऽयं बृहस्पतिः ।। ३६.

बृहस्पती म्हणाला, 'हा गोंधळलेला अंगिरस आहे; मीच काव्य, दैत्यांचा गुरू आहे. हा माझ्या रूपातील बृहस्पती आहे.'

स मोहयति रूपेण मामकेनैष वोऽसुराः। श्रुत्वा तस्य ततस्ते वै संमन्त्र्यार्थवचोऽब्रुवन् ।। ३६.

'हा मला माझ्याच रूपाने फसवत आहे, असुरांनो.' असं ऐकून, त्यांनी एकत्र चर्चा करून आपली भूमिका सांगितली.

अयन्नो दश वर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः। एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजः ।। ३६.

हा प्रभू दहा वर्षे सतत आपल्यावर राज्य करत आहे; हा ब्राह्मण आपला गुरु व्हायचा प्रयत्न करतोय.

ततस्ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च। वचनं जगृहुस्तस्य चिराभ्यासेन मोहिताः ।। ३६.

तेव्हा सर्व दानवांनी नम्रपणे वाकून त्याला नमस्कार केला आणि त्याच्या शब्दांना, दीर्घ काळच्या सवयीमुळे फसून, मान्यता दिली.

ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः. अयङ्गुरुर्हितेऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः ।। ३६.

सर्व असुरांनी, रागाने डोळे लाल करून, म्हटले: 'हा आमचा हितचिंतक गुरु आहे; तू जा, तू आमचा गुरु नाहीस.'

भार्गवोऽङ्गिरसो वायं भवत्वेवैष नोगुरुः। स्थिता वयं निदेशेऽस्य गच्छत्वं साधु मा चिरम् ।। ३६.

'हा भृगुवंशीय असो वा आंगिरस असो, पण तो आमचा गुरु नाही; आम्ही त्याच्या आज्ञेत राहू. तू जा, चांगल्या माणसा, वेळ वाया घालवू नकोस.'

एवमुक्त्वासुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्। यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् ।। ३६.

असं म्हणून सर्व असुर बृहस्पतीकडे गेले; पण त्यांनी त्याला स्वीकारले नाही, तेव्हा त्याने त्यांना मोठं हिताचं सांगितलं.

चुकोप भार्गवस्तेषामवलेपेन वै तदा। बोधिता हि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः ।। ३६.

त्या वेळी भृगुवंशीय त्यांच्या गर्वामुळे रागावला; 'मी त्यांना समजावलं तरी दानव माझा सन्मान करत नाहीत,' असं त्याला वाटलं.