वायुपुराणम्

नित्याय चार्थलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतनाय च। शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः ।। ३५.

सदैव असणारा, अर्थपूर्ण, सूक्ष्म, चेतन, शुद्ध आणि सामर्थ्यवान — अशा नित्य आत्म्याला मी नमस्कार करतो.

नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरान्तेषु भवादिषु। सत्यान्तेषु महान्तेषु चतुर्षु च नमोऽस्तु ते ।। ३५.

तीनही लोकांत, स्वर्गाच्या टोकांवर, भवाच्या अवस्थांमध्ये, सत्याच्या शेवटी, महान लोकांत आणि त्या चारही ठिकाणी तुला नमस्कार असो.

नमःस्तोत्रे मया ह्यस्मिन् सदसद्व्याहृतं विभो। मद्भक्त इति ब्रह्मण्य सर्वन्तत् क्षन्तुमर्हसि ।। ३५.

हे प्रभो, या माझ्या स्तोत्रामध्ये योग्य किंवा अयोग्य जे काही मी म्हटले आहे, तुझा भक्त आणि ब्रह्मनिष्ठ असल्यामुळे, तू सर्व क्षमा करावी.

सूत उवाच।। एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम्। ब्रह्मेति प्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।। ३६.

सूतः म्हणाला: या प्रकारे देवांचे स्वामी, ईशान, निळसर-तांबड्या रंगाच्या त्या ब्रह्माला नमस्कार करून, हात जोडून त्याला तो म्हणाला.

काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान् भवः। निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ।। ३६.

भवाने आनंदाने आपला हात काव्येच्या अंगाला लावला, तिला हवी तशी दर्शन दिले आणि तिथेच अदृश्य झाला.

ततः सोऽन्तर्हिते तस्मिन् देवेशानुचरे तदा। तिष्ठन्तीं प्राञ्जलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत् ।। ३६.

तेव्हा, देवांचा स्वामी अदृश्य झाल्यावर, त्याच्या सेविका जयंती हात जोडून उभी राहून असे म्हणाली.

कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता। महता तपसा युक्तं किमर्थं माञ्जुगोपसि ।। ३६.

सौभाग्यवती, तू कोण आहेस? कुणाची आहेस? मी दुःखी असताना तूही का दुःखी आहेस? मोठ्या तपाने युक्त असलेली, तू मला का जपतेस?

अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च। स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ।। ३६.

या तुझ्या नेहमीच्या भक्ती, नम्रता, संयम आणि प्रेमामुळे, सुंदर कंबरेच्या आणि सुंदर वर्णाच्या स्त्री, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे.

किमिच्छसि वरारेहे कस्ते कामः समृध्यताम्। तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम् ।। ३६.

स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठे, तुला काय हवे आहे? तुझी इच्छा काय आहे? ती पूर्ण होवो. जरी ती फार कठीण असली, तरी आज मी ती पूर्ण करीन.

एवमुक्ताऽऽब्रवीदनं तपसा ज्ञातुमर्हसि। चिकीर्षितं मे ब्रह्निष्ठत्वं हि वेत्थ यथातथम् ।। ३६.

असे ऐकून तिने उत्तर दिले: तुझ्या तपामुळे तू माझ्या मनातील हेतू जाणू शकतोस, कारण ब्रह्मनिष्ठ असलेल्या तुला माझा खरा उद्देश माहीत आहे.

एवमुक्तेऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा। माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता ।। ३६.

ती असे म्हणताच, त्याने दिव्य दृष्टीने तिला पाहून म्हटले: स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठे, तू इंद्राची पत्नी आहेस आणि माझ्या हितासाठी येथे आली आहेस.

मया सह त्वं सुश्रोणि दश वर्षाणि भामिनि। अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि ।। ३६.

सुंदर कंबरेच्या आणि तेजस्विनी, तू येथे माझ्याबरोबर, सर्व प्राण्यांना न दिसता, दहा वर्षे राहण्याची इच्छा करतेस.

देवेन्द्रानलवर्णाभे वरारोहे सुलोचने। इमं वृणीष्व कामं ते मत्तो वै वल्गुभाषिणि ।। ३६.

इंद्राच्या अग्नीप्रमाणे वर्ण असलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या आणि गोड बोलणाऱ्या स्त्रिये, माझ्याकडून हा वर माग.

एवं भवतु गच्छामो गृहान् वै मत्तकाशिनि । ततः स्वगृहमागम्य जयन्त्या सहितः प्रभुः ।। ३६.

"तसेच होवो. चला आपण घरी जाऊ," असे मदमस्त डोळ्यांच्या तिला सांगितले. मग प्रभू जयंतीसह आपल्या घरी गेला.

स तया सं व सद्देव्या दश वर्षाणि भागशः। अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा ।। ३६.

त्या दिव्य पत्नीबरोबर तो दहा वर्षे, सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून, आपल्या मायेमुळे लपून राहिला.

कृतार्थमागतं दृष्ट्वा काव्यं सर्वे दितेः सुताः । अभिजग्मुर्गृहं तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः ।। ३६.

काव्य आपली कामगिरी पूर्ण करून परत आला हे पाहून, दितीचे सर्व पुत्र आनंदाने त्याच्या घरी गेले आणि त्याला पाहण्यासाठी उत्सुक झाले.

गता यदा न पश्यन्तो जयन्त्या संवृतं गुरुम्। दाक्षिण्यं तस्य तद्बुध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।। ३६.

ते सगळे जाऊनही जयन्तीने गुरूला लपवले म्हणून त्यांना तो दिसला नाही. त्याच्या दयाळूपणाची जाणीव होऊन, ते जसे आले तसेच परत गेले.

बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं चकार ह। पित्रर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया ।। ३६.

काव्य अडवला गेला हे बृहस्पतीने ओळखले आणि दहा वर्षे जयन्तीच्या कल्याणासाठी, वडिलांसाठी त्याने कार्य केले.

बुद्ध्वा तदन्तरं सोऽथ दैत्यानामिव चोदितः। काव्यस्य रूपमास्थाय सोऽसुरान्समभाषत ।। ३६.

त्या काळात काय घडले हे समजून, जणू दैत्यांनी सुचविल्यासारखे, त्याने काव्याचे रूप घेतले आणि असुरांशी बोलू लागला.

ततः समागतान् दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान्। स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तोऽस्मि हिताय च ।। ३६.

ते सर्व एकत्र आलेले पाहून बृहस्पती म्हणाला, 'माझ्या यजमानांनो, तुमचं स्वागत आहे! मी तुमच्या भल्यासाठी आलो आहे.'

अहं वोऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि सा। ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे ।। ३६.

'मी तुम्हाला शिकवीन; ती विद्या मी मिळवली आहे.' मग सगळे आनंदी मनाने विद्या मिळवण्यासाठी त्याच्याकडे गेले.

पूर्णकामस्तदा तस्मिन् समये दशवार्षिके। ययौ च समकालं स सद्योत्पन्नमतिस्तदा ।। ३६.

त्या दहा वर्षांच्या काळात, त्याची सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यावर, त्याच वेळी तो निघून गेला आणि त्याची बुद्धी नवीन झाली.

समयान्ते देवयानी सद्यो जाता सुता तदा। बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे ।। ३६.

त्या काळाच्या शेवटी, देवयानी नावाची त्याची कन्या नुकतीच जन्माला आली; मग तिने यजमानांचं निरीक्षण करायचं ठरवलं.

देवि गच्छामहे द्रष्टुं तव याज्यान् शुचिस्मिते। विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने ।। ३६.

'देवी, आपण तुझ्या यजमानांना पाहायला जाऊ या, शुद्ध हास्य असणारी, सतीस्वरूप, तिन्ही वर्णांची आणि मोठ्या डोळ्यांची.'

एवमुक्ताऽब्रवीद्देवी भज भक्तान् महाव्रत। एष ब्रह्मन् सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते ।। ३६.

असं ऐकून देवी म्हणाली, 'महाव्रती, भक्तांची सेवा कर. हेच सज्जनांचं कर्तव्य आहे, ब्राह्मण. मी तुझ्या धर्माचा भंग करणार नाही.'

ततो गत्वासुरान् दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता। वाञ्चितान् काव्यरूपेण वेधसाऽसुरमब्रवीत् ।। ३६.

मग देवांच्या विद्वान गुरूने असुरांकडे जाऊन पाहिलं, आणि काव्याच्या रूपात फसवले गेलेले असुर, तेव्हा सृष्टीकर्त्याने असुराला संबोधले.

काव्यं मां तात जानीध्वं एष ह्याङ्गिरसो भुवि। वञ्चिता बत यूयं वै मयि शक्ते तु दानवाः ।। ३६.

'माझ्या मुला, मला काव्य समज. हा पृथ्वीवरील अंगिरस आहे. अरे दानवांनो, माझ्या सामर्थ्यामुळे तुम्ही फसवले गेले आहात.'

श्रुत्वा तथा ब्रुवाणन्तं सम्भ्रान्ता दितिजास्ततः। प्रेक्षन्ते स्म ह्युभौ तत्र सितासितशुचिस्मितौ ।। ३६.

असं त्याला बोलताना ऐकून, दितीचे पुत्र गोंधळले; तिथे त्यांनी दोघांकडे पाहिलं, एक गोरा आणि एक काळा, दोघेही शुद्ध हास्याने.

सम्प्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन। ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान् पुनरब्रवीत् ।। ३६.

सगळेच गोंधळून उभे राहिले, काहीच समजेनासं झालं; तेव्हा काव्याने पुन्हा त्यांना संबोधलं.