वायुपुराणम्

ब्राह्मेण तेजसा युक्तः स चातो ब्रह्मवित्तमः। तस्यामेव तु चत्वारः पुत्राः शुक्रस्य जज्ञिरे ।। ४.

ब्रह्माच्या तेजाने युक्त झाल्यामुळे तो ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ झाला; त्या अंगीपासूनच शुक्राला चार पुत्र झाले.

त्वष्टा वरूत्री द्वावेतौ शण्डामर्कौ च तावुभौ। ते तदादित्यसङ्काशा ब्रह्म कल्पाः प्रभावतः ।। ४.

त्वष्टा आणि वरुत्री—हे दोघे, तसेच शंड आणि मर्क—हे दोघेही, हे सर्व तेजस्वी सूर्याप्रमाणे आणि सामर्थ्याने ब्रह्मासमान होते.

रञ्जनः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहद्गिराः। वरूत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठाः सुरयाजकाः ।। ४.

रंजन, पृथु, अश्मि आणि विद्वान बृहद्गिर—हे वरुत्रीचे पुत्र, ब्रह्मनिष्ठ आणि देवांची पूजा करणारे होते.

इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययोजयन्। निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमब्रवीत् ।। ४.

यज्ञधर्माचा नाश करण्यासाठी त्यांनी मनूकडे जाऊन त्याला सहभागी केले; धर्माचा नाश होत असल्याचे पाहून इंद्राने मनूस सांगितले.

एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम्। श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद् देशादपाक्रमन् ।। ४.

'याच लोकांद्वारे मी तुला यज्ञ करवीन,' असे इंद्राने सांगितले; इंद्राचे हे शब्द ऐकून ते त्या स्थळावरून निघून गेले.

तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो धर्मपत्नीञ्च चेतनाम्। ग्रहेण मोचयित्वा तु ततः सोऽनुससार ताम् ।। ४.

जेव्हा ते अदृश्य झाले, तेव्हा इंद्राने धर्मपत्नी आणि तिच्या मनाला बंधनातून मुक्त केले आणि मग तिचा पाठलाग केला.

तत इन्द्रविनाशाय यतमानान् यतींस्तु तान् । तत्रागतान् पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रः प्रहन्यतु। सुष्वाप देवदेवस्य वेद्यां वै दक्षिणे ततः ।। ४.

मग इंद्राचा नाश करण्यासाठी प्रयत्न करणारे ते यती पुन्हा तेथे आले; ते दुष्ट असल्याचे पाहून इंद्राने त्यांना पराभूत केले; नंतर तो देवाधिदेवाच्या वेदीच्या दक्षिण बाजूस झोपला.

तेषान्तु भक्ष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह। शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूराण्यभवंस्ततः ।। ४.

तेथे शालावृकांसह त्यांना खात असताना, त्यांच्या डोकी खाली पडली आणि त्यांपासून खजुरीची झाडे निर्माण झाली.

एवं वरूत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा। यजन्यां देवयानी च शुक्रस्य दुहिताऽभवत् ।। ४.

अशा रीतीने वरुत्रीचे पुत्र पूर्वी इंद्राने यज्ञात मारले; आणि देवयानी ही शुक्राची कन्या झाली.

त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रोऽभवन्महान्। विश्वरूपानुजश्चापि विश्वकर्मा यमः स्मृतः ।। ४.

त्रिशिरा हा त्वष्टाचा महान पुत्र होता, ज्याचे अनेक रूपे होती. विश्वरूपाचा लहान भाऊ विश्वकर्मा, ज्याला यम असेही म्हणतात, तोही प्रसिद्ध आहे.

भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः। देव्यां तान्सुषुवे सर्वान्काव्यश्चैवात्मजान्प्रभुः ।। ४.

भृगुंपासून बारा दिव्य ऋषी, म्हणजे भृगूंची बारा मुले, जन्माला आली. त्या सर्वांना देवीने जन्म दिला आणि प्रभूचे पुत्र म्हणून काव्य हेही ओळखले जातात.

भुवनो भावनश्चैव अन्यश्चान्यायतस्तथा। क्रतुःश्रवाश्च मूर्द्धा च व्यजयो व्यश्रुषश्च यः। प्रसव श्चाप्यजश्चैव द्वादशोऽधिपतिः स्मृतः ।। ४.

भुवन, भावन आणि इतर, क्रतू, श्रवा, मूर्धा, व्यजय, व्यश्रुष, प्रसव आणि अज—हे बारा जण प्रमुख म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश याज्ञिकाः । पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं विभुम् ।। ४.

हे बारा भृगू म्हणजे यज्ञासाठी प्रसिद्ध असणारे देव आहेत. पौलोमीने एक अत्यंत विद्वान, संयमी आणि सामर्थ्यवान पुत्र जन्माला घातला.

व्याधितः सोऽष्टमे मासि गर्भक्रूरेण कर्मणा। च्यवनाच्च्यवनासोऽथ चेतनस्तु प्रचेतसः। प्राचेतसाच्च्यवनक्रोधादध्वानं पुरुषादजः ।। ४.

गर्भात असताना आठव्या महिन्यात क्रूर कर्मामुळे व्याधित झाल्याने च्यवनाचा जन्म झाला. च्यवन हा प्रचेतसाचा पुत्र होता आणि प्रचेतसापासून, च्यवनाच्या रागामुळे, अजन्मा असा अध्वान नावाचा पुरुष जन्माला आला.

जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायाञ्च भार्गवः। आत्मवानं दधीचञ्च तावुभौ साधुसंमतौ ।। ४.

भृगूने सुकन्येपासून दोन पुत्र जन्माला घातले—आत्मवान आणि दधीच. हे दोघेही सद्गुणी म्हणून मानले जातात.

सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचाच्चोपपद्यते। रुची पत्नी महाभागा आत्मवानस्य नाहुषी ।। ४.

दधीच आणि सरस्वती यांच्यापासून सारस्वताचा जन्म झाला. आत्मवानाची पत्नी रुची ही नाहुष कुळातील पुण्यवती स्त्री होती.

तस्य ऊर्वोऋषिर्जज्ञे ऊरू भित्त्वा महायशाः । और्वश्चासीदृचीकस्तु दीप्ताग्निसदृशप्रभः ।। ४.

त्याच्यापासून ऊर्व ऋषीचा जन्म झाला, ज्याने मांडी फाडून जन्म घेतला आणि ज्याची कीर्ती मोठी होती. और्व हा तेजस्वी आणि प्रखर अग्नीप्रमाणे उजळणारा होता.

जमदग्निऋचीकस्य सत्यवत्यां व्यजायत। भृगोश्च रुचिपर्याये रौद्रवैष्णवयोस्तथा ।। ४.

ऋचीक आणि सत्यवती यांच्यापासून जमदग्नीचा जन्म झाला. भृगूच्या वंशात, रुचीपासून, रौद्र आणि वैष्णव या दोन वंशांचा विस्तार झाला.

जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत। रेणुका जमदग्नेस्तु शक्रतुल्यपराक्रमम्। ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवेऽमिततेजसम् ।। ४.

अग्नीच्या वैष्णव वंशातून जमदग्नीचा जन्म झाला. जमदग्नीच्या पत्नी रेणुकेने, इंद्रासारखी पराक्रमी, ब्राह्मण आणि क्षत्रिय गुणांनी युक्त आणि अमाप तेज असलेला राम जन्माला घातला.

और्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरागेमम् । तेषां पुत्रसहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् ।। ४.

और्वाच्या वंशात शंभर पुत्र झाले आणि जमदग्नीच्या वंशातही. त्यांच्यातून हजारो भृगूंची संतती एकामागून एक जन्माला आली.

ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः । वत्सो विश्वोऽश्विषेणश्च पाण्डः पथ्यः सशौनकः। गोत्रेण सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः ।। ४.

इतर ऋषींच्या वंशातही अनेक भृगू ज्ञात आहेत. वत्स, विश्व, अश्विषेण, पांड, पथ्य, शौनक—हे सात जण भृगू वंशातील शाखा म्हणून ओळखले जातात.

श्रृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः। यस्यान्ववाये सम्भूता भारद्वाजाः सगौतमाः। देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्विषुमन्तो महौजसः ।। ४.

आता ऐका, अग्नी या बुद्धिमान ऋषीच्या वंशातील आंगिरसांचा वंश. त्यांच्यापासून भारद्वाज आणि गौतम हे वंश, तसेच तेजस्वी आणि पराक्रमी मुख्य आंगिरस देव जन्मले.

सुरूपा चैव मारीची कार्द्दमी च तथा स्वराट्। पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्यास्त्वथर्वणः। इत्येताङ्गिरसः पत्न्यस्तासु वक्ष्यामि सन्ततिम् ।। ४.

सुरूपा ही मरीचीची कन्या, कार्दमी आणि स्वराट, आणि पथ्या ही मनूची कन्या—या तिघी अथर्वाच्या पत्नी होत्या. या आंगिरस ऋषींच्या पत्नी असून, त्यांच्या संतती मी सांगतो.

अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः। उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनाम् ।। ४.

या तिघींपासून अथर्वाचे वंशज जन्मले, जे कुलाचा मान वाढवणारे होते आणि ज्यांनी मोठ्या तपस्येने शुद्ध आत्म्यांनी संतती प्राप्त केली.

बृहस्पतिः सुरूपायां गौतमः सुषुवे स्वराट्। अवन्ध्यं वामदेवञ्च उतथ्यमुशिजन्तथा ।। ४.

सुरूपेपासून बृहस्पतीचा जन्म झाला आणि स्वराटपासून गौतमाचा. वामदेव, उतथ्य आणि उशिज हेही प्रसिद्ध पुत्र म्हणून जन्मले.

धिष्णुः पुत्रस्तु पथ्यायां संवर्तश्चैव मानसः। विचित्तश्च तथायस्यः शरद्वांश्चाप्युतथ्यजः ।। ४.

पथ्येपासून धिष्णूचा जन्म झाला आणि मानसापासून संवर्ताचा. तसेच विचित्त, आयस्य आणि उतथ्याचा पुत्र शरद्वान यांचा जन्म झाला.

अशिजो दीर्घतमा बृहदुत्थो वामदेवजः। धिष्णुः पुत्राः सुधन्वान ऋषभश्च सुधन्वनः।।४.१०२ रथकाराः स्मृता देवा ऋषयो ये परिश्रुताः। बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः ।। ४.

अशिज, दीर्घतम, बृहदुत्थ—हे वामदेवाचे पुत्र; धिष्णूचे पुत्र म्हणजे सुधन्वा आणि ऋषभ, सुधन्वाचा पुत्र. रथकार हे देव ऋषी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. बृहस्पतीचा पुत्र भारद्वाज हा अतिशय कीर्तीमान म्हणून ओळखला जातो.

अङ्गिरसस्तु संवर्त्तो देवानङ्गिरसः श्रृणु। बृहस्पतेर्यवीयांसो देवा ह्यङ्गिरसः स्मृताः ।। ४.

आता मी अंगिरस, संवर्त आणि देवांमधील अंगिरसांची माहिती सांगतो. बृहस्पतीचे लहान भाऊ देवांमध्ये अंगिरस म्हणून ओळखले जातात.

औरसाङ्गिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे। औदार्यायुर्दनुर्दक्षो दर्भः प्राणस्तथैव च। हविष्मांश्च हविष्णुश्च क्रतुः सत्यश्च ते दश ।। ४.

अंगिरसांच्या सुरूपा नावाच्या पत्नीपासून जन्मलेले दहा पुत्र म्हणजे औरस अंगिरस होत. त्यांची नावे अशी आहेत: औदार्य, आयु, धनुर, दक्ष, दर्भ, प्राण, हविष्मान, हविष्णु, क्रतू आणि सत्य.