वायुपुराणम्

इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता असुराणां महौजसः । दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल ।। ३५.

तीन प्रसिद्ध असुर-इंद्र, मोठ्या सामर्थ्याचे, दैत्यांचं संपूर्ण राज्य चालवत होते; दहा युगं सर्व काही त्यांच्या अधीन होतं.

असपत्नं ततः सर्वं राष्ट्रं दशयुगं पुरा। त्रैलोक्यमव्ययमिदं महेन्द्रेण तु पाल्यते ।। ३५.

मग दहा युगं सर्व राज्याला कुठलाही प्रतिस्पर्धा नव्हता; त्यानंतर महेंद्राने अखंड त्रैलोक्याचं रक्षण केलं.

प्रह्लादस्य ततश्चादस्त्रैलोक्यं कालपर्ययात् । पर्यायेण च संप्राप्ते त्रैलोक्ये पाकशासनः ।। ३५.

त्या नंतर, काळानुसार प्रह्लादाकडून त्रैलोक्य निघून गेलं; योग्य वेळ आल्यावर पकाशासनाने त्रैलोक्याचं राज्य केलं.

ततोऽसुरान् परित्यज्य यज्ञे देवा उपागमन् । यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुराब्रुवन् ।। ३५.

मग देवांनी असुरांना सोडून यज्ञाकडे वळलं; देव यज्ञाला गेले तेव्हा असुरांनी काव्याला विचारलं.

कृतं नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञं पुनर्गताः। स्थातुं न शक्नुमो ह्यद्य प्रविशामो रसातलम् ।। ३५.

"आमचं राज्य आमच्या डोळ्यांसमोर हिरावून घेतलं; त्यांनी यज्ञ सोडून पुन्हा परतले. आज आपल्याला टिकता येत नाही—चला आपण पाताळात जाऊया."

एवमुक्तोऽब्रवीदेतान् विषण्णः सान्त्वयन् गिरा। माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन चासुराः ।। ३५.

असं ऐकून, काव्याने दुःखी होऊन त्यांना शांतपणे सांगितलं: "घाबरू नका असुरांनो; मी माझ्या तेजाने तुम्हाला सांभाळीन."

वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वसु च यद्वयम्। कृत्स्ना मयि च तिष्ठन्ति पादस्तेषां सुरेषु वै। युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्वं धार्यते मया ।। ३५.

"पाऊस, वनस्पती, पाणी आणि संपत्ती—हे सर्व माझ्यात आहे; देवांना त्याचा भाग फक्त माझ्या पायांमुळे मिळतो. तुमच्यासाठी मी हे सर्व देईन; मी हे सर्व सांभाळीन."

ततो देवासुरान् दृष्ट्वा धृतान् काव्येन धीमता। अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविग्ना विजिगीषया ।। ३५.

मग काव्याने असुरांना आधार दिल्याचं पाहून, देव घाबरले आणि विजयासाठी एकत्र चर्चा करू लागले.

एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात् । साधु गच्छामहे तूर्णं क्षीणान्नाप्याययस्व तान् । प्रसह्य हत्वा शिष्टान् वै पातालं प्रापयामहे ।। ३५.

"हा काव्य आमच्याकडून सर्व काही बळजबरीने दूर करतोय. चला, पटकन जाऊया; त्यांचं अन्न संपलं की त्यांना पुन्हा बळ मिळू दे. उरलेल्यांना जिंकून पाताळात पाठवूया."

ततो देवाः सुसंरब्धा दानवानभिसृत्य वै। जध्नुस्तै र्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः ।। ३५.

मग देवांनी प्रचंड रागाने दानवांवर हल्ला केला; मारले जात असताना, ते दानव काव्याकडे पळाले.

ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान्। समरेऽक्त्रक्षतार्त्तांस्तान् देवेभ्यस्तान् दितेः सुतान् ।। ३५.

मग काव्याने देवांच्या हातून झपाट्याने पाठलाग होताना, युद्धात जखमी आणि त्रस्त असलेल्या दितीच्या मुलांना वाचवलं.

काव्यो दृष्ट्वा स्थितान् देवान् तत्र देवोऽभ्यचिन्तयत्। तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ।। ३५.

काव्याने देव तिथे उभे आहेत हे पाहिलं आणि विचार केला; मग पूर्वीचं आठवून, ध्यान करून त्यांना म्हणाला.

त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिः क्रमैः । बलिर्बद्धो हतो जम्भो निहतश्च विरोचनः ।। ३५.

"वामनाने तीन पावलांत संपूर्ण त्रैलोक्य जिंकलं; बली बांधला गेला, जंभ मेला आणि विरोचनही मारला गेला."

महार्हेषु द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः। तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः ।। ३५.

"बारा मोठ्या युद्धांत, असुरांपैकी प्रमुख देवांनी मारले, आणि तेही वेगवेगळ्या उपायांनी."

किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धेष्वन्त्येषु वै स्वयम्। नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् ।। ३५.

"आता तुम्ही थोडेच उरला आहात, शेवटच्या युद्धांतून वाचलेले. मी तुमच्यासाठी उपाय काढीन; थोडा वेळ थांबा."

यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय वः। अग्निमाप्याययेद्धोता मन्त्रैरेव बृहस्पतिः ।। ३५.

"मी मंत्रांसाठी महादेवाकडे जाईन, म्हणजे तुम्हाला विजय मिळेल; अग्नी, होत्र, बृहस्पतीच्या मंत्रांनी बळकट होईल."

ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम्। युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः ।। ३५.

"मग मी मंत्रांसाठी नीललोहित देवाकडे जाईन; परत आल्यावर पुन्हा तुमच्यावर कृपा करीन."

यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने। न वै देवा वधिष्यन्ति यावदागमनं मम ।। ३५.

तुम्ही सर्वजण जंगलात झाडाच्या सालींचे वस्त्र घालून, एकांतात तप करा. मी परत येईपर्यंत देव तुमच्यावर हल्ला करणार नाहीत.

अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान् देवात् प्राप्य महेश्वरात्। योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम् ।। ३५.

मग आपण महेश्वराकडून अचूक मंत्र मिळवून पुन्हा देवांशी लढू. त्यानंतर तुम्हाला नक्कीच विजय मिळेल.

ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततोऽसुराः। न्यस्तवादा वयं सर्वे लोकान् यूयं क्रमन्तु वै ।। ३५.

मग असुरांनी देवांशी संमती दर्शवून सांगितले, 'आम्ही आमचे म्हणणे सोडले आहे. आता तुम्ही सर्व लोकांचे राज्य सांभाळा.'

वयं तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्वने। प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यव्याहरणं तु तत् ।। ३५.

प्रह्लादाचे सत्य बोललेले शब्द ऐकून, आम्ही जंगलात झाडाच्या साली घालून एकांतात तप करणार आहोत.

ततो देवा निवृत्ता वै विज्वरा मुदिताश्च ह। न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान् वै जग्मुर्यथागतान् ।। ३५.

मग देव आनंदी आणि चिंता न करता मागे फिरले. दैत्यांनी शस्त्र खाली ठेवले आणि सर्व देव आपापल्या जागी परत गेले.

ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालमुपास्यताम्। निरुत्सुकैस्तपोयुक्तैः कालं कार्यार्थसाधकैः। पितुर्ममाश्रमस्था वै सर्वे देवाः सवासवाः ।। ३५.

मग काव्याने त्यांना सांगितले, 'काही काळ इथे उपासना करत, इच्छा नसलेल्या आणि तपात मग्न अशा लोकांसोबत, कार्य साध्य होईपर्यंत रहा. सर्व देव आणि इंद्र माझ्या वडिलांच्या आश्रमात आहेत.'

स सन्दिश्यासुरान् काव्यो महादेवं प्रपद्य च। प्रणम्येनसुवाचाथ जगत्प्रभवमीश्वरम् ।। ३५.

मग काव्याने असुरांना सूचना दिल्या आणि महादेवाजवळ जाऊन, नम्रपणे जगाचा अधिपती असलेल्या प्रभूला वंदन करून मधुर शब्दांत प्रार्थना केली.

मन्त्रानिच्छाम्यहं देव मे नसन्ति बृहस्पतौ। पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् ।। ३५.

'देवा, मला असे मंत्र हवे आहेत जे बृहस्पतीकडे नाहीत. हे मंत्र देवांचा पराभव करण्यासाठी आणि असुरांना निर्भय करण्यासाठी असावेत.'

एवमुक्तोऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज। व्रतं चर मयो द्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः ।। ३५.

मग देवाने सांगितले, 'द्विजा, तुला मंत्र हवे आहेत तर मी सांगितलेले व्रत तू भक्तीने, ब्रह्मचर्य पाळून पार पाड.'

पूर्णं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः। यद्युपास्यसि भद्रन्ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि ।। ३५.

'जर तू पूर्ण हजार वर्षे आहुतीच्या धुरात डोके झुकवून उपासना केलीस, तर, भाग्यवान, मी तुला मंत्र देईन.'

तथोक्तो देव देवेन स शुक्रस्तु महातपाः। पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभ्यभाषत ।। ३५.

देवाने असे सांगितल्यावर, महातपस्वी शुक्राने देवाचे पाय स्पर्श करून, 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले.

व्रतं चराम्यहं शेषं यथोद्दिष्टोऽस्मि वै प्रभो। ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारोऽस्य धूमकृत् ।। ३५.

'प्रभो, मी तुझ्या सांगण्यानुसार उरलेले व्रत पाळीन.' मग देवाच्या आज्ञेने तो कुंडाचा रक्षक आणि धुर करणारा झाला.