वायुपुराणम्

भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः। सञ्जभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना ।। ३५.

तुझ्याकडून अमरता मिळवून, विशेष अस्त्रांनी सज्ज असलेला संजभ, सहाव्या युद्धात, इंद्रात प्रवेश केलेल्या विष्णूने मारला.

अशक्नुवन्तो देवेषु पुरं गोप्तुं त्रिदैवतम् । निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरस्त्र्यम्बकेण तु ।। ३५.

देवतांना त्रैदिविक नगर वाचवता आले नाही, म्हणून त्र्यंबकाने त्रिपुराचा संहार केला आणि सर्व दानवांचा नाश केला.

अष्टमे त्वसुराश्चैवं राक्षसाश्चान्धकारकाः। जितदेवमनुष्यैस्तु पितृभिश्चैव सङ्गतान् ।। ३५.

आठव्या युद्धात, असेच असुर आणि राक्षस, अंधकार पसरवणारे, देव आणि माणसांना जिंकलेल्या पितरांसह एकत्र आले.

संवृतान् दानवांश्चैव सङ्गतान् कृत्स्नशश्च तान् । तथा विष्णुसहायेन महेन्द्रेण निबर्हिताः ।। ३५.

सर्व एकत्र आलेले दानव, महेंद्र आणि विष्णू यांच्या मदतीने पूर्णपणे नष्ट करण्यात आले.

हतो ध्वजो महेन्द्रेण मायाच्छन्नश्च योधयन्। ध्वजे लक्ष्यं समाविश्य विप्रवर्त्तिर्महाभुजः ।। ३५.

ध्वज हा मायेमध्ये लपून युद्ध करत असताना महेंद्राकडून मारला गेला; ध्वजावरील लक्षात प्रवेश केलेला महाबाहू विप्रवर्तिन पराभूत झाला.

दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान् कृत्स्नशश्च तान्। रजिः कोलाहले सर्वान् देवैः परिवृतोऽजयत्। यज्ञामृतेन विजितौ षण्डामार्कौ तु दैवतैः ।। ३५.

सर्व एकत्र जमलेले दैत्य आणि दानव, कोलाहलात, राजीने देवांच्या सोबतीने जिंकले; यज्ञामृताच्या बळावर देवांनी षंडामार्कालाही हरवले.

एते दैवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु। देवासुरक्षयकराः प्रजानामशिवाय च ।। ३५.

हे बारा दैव-दैत्य युद्धे घडली, ज्यांनी देव आणि दानवांचा नाश केला आणि प्रजांना अशुभता दिली.

हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ। तथा शतसहस्राणि ह्यदिकानि द्विसप्ततिः । अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत् ।। ३५.

हिरण्यकशिपू राजा शंभर कोटी वर्षे राज्यावर होता; त्यानंतर बहात्तर लक्ष वर्षे आणि ऐंशी हजार वर्षे तो त्रिलोकांचा स्वामी होता.

पर्याये तस्य राजाऽनु बलिर्वर्षार्बुदं पुनः । षष्टिं चैव सहस्राणि त्रिंशतं नियुतानि च ।। ३५.

त्याच्या नंतर, अनुक्रमे बळीने पुन्हा शंभर कोटी वर्षे, साठ हजार आणि तीस लक्ष वर्षे राज्य केले.

बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह। प्रह्लादेन गृहीतोऽभूत्तावत्कालं तदासुरैः ।। ३५.

बलीकडे राज्याचा अधिकार असताना, प्रह्लादाने ते राज्य सांभाळले आणि त्या काळात असुरांच्याच ताब्यात ते राज्य होते.

इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता असुराणां महौजसः । दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल ।। ३५.

तीन प्रसिद्ध असुर-इंद्र, मोठ्या सामर्थ्याचे, दैत्यांचं संपूर्ण राज्य चालवत होते; दहा युगं सर्व काही त्यांच्या अधीन होतं.

असपत्नं ततः सर्वं राष्ट्रं दशयुगं पुरा। त्रैलोक्यमव्ययमिदं महेन्द्रेण तु पाल्यते ।। ३५.

मग दहा युगं सर्व राज्याला कुठलाही प्रतिस्पर्धा नव्हता; त्यानंतर महेंद्राने अखंड त्रैलोक्याचं रक्षण केलं.

प्रह्लादस्य ततश्चादस्त्रैलोक्यं कालपर्ययात् । पर्यायेण च संप्राप्ते त्रैलोक्ये पाकशासनः ।। ३५.

त्या नंतर, काळानुसार प्रह्लादाकडून त्रैलोक्य निघून गेलं; योग्य वेळ आल्यावर पकाशासनाने त्रैलोक्याचं राज्य केलं.

ततोऽसुरान् परित्यज्य यज्ञे देवा उपागमन् । यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुराब्रुवन् ।। ३५.

मग देवांनी असुरांना सोडून यज्ञाकडे वळलं; देव यज्ञाला गेले तेव्हा असुरांनी काव्याला विचारलं.

कृतं नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञं पुनर्गताः। स्थातुं न शक्नुमो ह्यद्य प्रविशामो रसातलम् ।। ३५.

"आमचं राज्य आमच्या डोळ्यांसमोर हिरावून घेतलं; त्यांनी यज्ञ सोडून पुन्हा परतले. आज आपल्याला टिकता येत नाही—चला आपण पाताळात जाऊया."

एवमुक्तोऽब्रवीदेतान् विषण्णः सान्त्वयन् गिरा। माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन चासुराः ।। ३५.

असं ऐकून, काव्याने दुःखी होऊन त्यांना शांतपणे सांगितलं: "घाबरू नका असुरांनो; मी माझ्या तेजाने तुम्हाला सांभाळीन."

वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वसु च यद्वयम्। कृत्स्ना मयि च तिष्ठन्ति पादस्तेषां सुरेषु वै। युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्वं धार्यते मया ।। ३५.

"पाऊस, वनस्पती, पाणी आणि संपत्ती—हे सर्व माझ्यात आहे; देवांना त्याचा भाग फक्त माझ्या पायांमुळे मिळतो. तुमच्यासाठी मी हे सर्व देईन; मी हे सर्व सांभाळीन."

ततो देवासुरान् दृष्ट्वा धृतान् काव्येन धीमता। अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविग्ना विजिगीषया ।। ३५.

मग काव्याने असुरांना आधार दिल्याचं पाहून, देव घाबरले आणि विजयासाठी एकत्र चर्चा करू लागले.

एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात् । साधु गच्छामहे तूर्णं क्षीणान्नाप्याययस्व तान् । प्रसह्य हत्वा शिष्टान् वै पातालं प्रापयामहे ।। ३५.

"हा काव्य आमच्याकडून सर्व काही बळजबरीने दूर करतोय. चला, पटकन जाऊया; त्यांचं अन्न संपलं की त्यांना पुन्हा बळ मिळू दे. उरलेल्यांना जिंकून पाताळात पाठवूया."

ततो देवाः सुसंरब्धा दानवानभिसृत्य वै। जध्नुस्तै र्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः ।। ३५.

मग देवांनी प्रचंड रागाने दानवांवर हल्ला केला; मारले जात असताना, ते दानव काव्याकडे पळाले.

ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान्। समरेऽक्त्रक्षतार्त्तांस्तान् देवेभ्यस्तान् दितेः सुतान् ।। ३५.

मग काव्याने देवांच्या हातून झपाट्याने पाठलाग होताना, युद्धात जखमी आणि त्रस्त असलेल्या दितीच्या मुलांना वाचवलं.

काव्यो दृष्ट्वा स्थितान् देवान् तत्र देवोऽभ्यचिन्तयत्। तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ।। ३५.

काव्याने देव तिथे उभे आहेत हे पाहिलं आणि विचार केला; मग पूर्वीचं आठवून, ध्यान करून त्यांना म्हणाला.

त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिः क्रमैः । बलिर्बद्धो हतो जम्भो निहतश्च विरोचनः ।। ३५.

"वामनाने तीन पावलांत संपूर्ण त्रैलोक्य जिंकलं; बली बांधला गेला, जंभ मेला आणि विरोचनही मारला गेला."

महार्हेषु द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः। तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः ।। ३५.

"बारा मोठ्या युद्धांत, असुरांपैकी प्रमुख देवांनी मारले, आणि तेही वेगवेगळ्या उपायांनी."

किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धेष्वन्त्येषु वै स्वयम्। नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् ।। ३५.

"आता तुम्ही थोडेच उरला आहात, शेवटच्या युद्धांतून वाचलेले. मी तुमच्यासाठी उपाय काढीन; थोडा वेळ थांबा."

यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय वः। अग्निमाप्याययेद्धोता मन्त्रैरेव बृहस्पतिः ।। ३५.

"मी मंत्रांसाठी महादेवाकडे जाईन, म्हणजे तुम्हाला विजय मिळेल; अग्नी, होत्र, बृहस्पतीच्या मंत्रांनी बळकट होईल."

ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम्। युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः ।। ३५.

"मग मी मंत्रांसाठी नीललोहित देवाकडे जाईन; परत आल्यावर पुन्हा तुमच्यावर कृपा करीन."

यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने। न वै देवा वधिष्यन्ति यावदागमनं मम ।। ३५.

तुम्ही सर्वजण जंगलात झाडाच्या सालींचे वस्त्र घालून, एकांतात तप करा. मी परत येईपर्यंत देव तुमच्यावर हल्ला करणार नाहीत.

अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान् देवात् प्राप्य महेश्वरात्। योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम् ।। ३५.

मग आपण महेश्वराकडून अचूक मंत्र मिळवून पुन्हा देवांशी लढू. त्यानंतर तुम्हाला नक्कीच विजय मिळेल.