वायुपुराणम्

वेदमन्त्र पराः सर्वे प्रजापतिगुणोद्भवाः। अनन्तं ब्रह्म सत्यञ्च तपश्च परमं भुवि ।। ४.

सर्वजण वेदमंत्रांना समर्पित, प्रजापतींच्या गुणांनी युक्त; अनंत ब्रह्म, सत्य आणि पृथ्वीवरील श्रेष्ठ तप.

सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो। ब्रह्म च ब्राह्मणाश्चैव लोकाश्चैव चराचराः ।। ४.

हे प्रभो, आम्ही सर्व आणि हे ब्रह्मा, ब्राह्मण, तसेच सर्व जग—जगातील जड आणि जंगम—हे सगळे तुझ्याच संतती आहोत.

मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह। अपत्यानीह सञ्चिन्त्य तेऽपत्यङ्कामयामहे ।। ४.

सर्वप्रथम मरीची आणि मग देवता व ऋषी यांची निर्मिती करून, आम्ही येथे संततीची कल्पना केली आणि आता आम्हाला अपत्याची इच्छा झाली आहे.

तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषिभिः सह। एतद्वंशसमुद्भूताः स्थानकालाभिमानिनः ।। ४.

त्या यज्ञात, हे महात्म्या, देवता आणि ऋषी, या वंशातून उत्पन्न झालेले, आपापल्या स्थानाचा आणि काळाचा स्वामी झाले.

न च तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः। युगादिनिधनाच्चैव स्थापयेयुरिमाः प्रजाः ।। ४.

पण त्यांनी या सृष्टीला त्याच स्वरूपात स्थापन केले नाही; युगाच्या आरंभापासून शेवटापर्यंत या प्रजांची स्थापना केली.

ततोऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यविचारयन् । एवं देवा विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः। भवतां वंशसम्भूताः पुनरेते महर्षयः ।। ४.

मग लोकांचे गुरु, सर्वश्रेष्ठ सत्याचा विचार करून म्हणाले—'हे देवहो, तुम्ही सर्व माझ्याच कृतीने निर्माण झालात, यात शंका नाही; आणि हे महर्षी पुन्हा तुमच्या वंशातून उत्पन्न झाले आहेत.'

तेषां भृघोः कीर्तयिष्ये वंशं पूर्वमहात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः ।। ४.

त्यांच्यातील भृगु या प्राचीन महात्म्याचा वंश मी सविस्तर आणि क्रमाने, पहिल्या प्रजापतीपासून सांगणार आहे.

भार्या भृगोरप्रतिमे उत्तमेऽभिजने शुभे। हिरण्यकशिपोः कन्या दिव्या नाम परिश्रुता। पुलोम्नश्चापि पौलोमी दुहिता वर वर्णिनी ।। ४.

भृगुची पत्नी अतुलनीय, श्रेष्ठ आणि शुभ वंशातील होती; ती हिरण्यकशिपूची दिव्य आणि प्रसिद्ध कन्या होती, तसेच पुलोमनची सुंदर कन्या पौलोमीही होती.

भृगोस्त्वजनयद्दिव्या काव्यं वेदविदां वरम्। देवासुराणामाचार्यं शुक्रङ्कविसुतं ग्रहम् ।। ४.

भृगुपासून त्या दिव्य स्त्रीने वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कवीला जन्म दिला, जो देव-दानवांचा आचार्य, शुक्र आणि कवीचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो.

स शुक्रश्चोशना ख्यातः स्मृतः काव्योऽपि नामतः। पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी। शुक्रस्य भार्याङ्गी नाम विजज्ञे चतुरः सुतान् ।। ४.

तोच शुक्र उशना म्हणूनही प्रसिद्ध आहे आणि कवी ह्या नावानेही ओळखला जातो; पितरांची मानसकन्या, सोमपान करणाऱ्यांमध्ये यशस्विनी, अंगी नावाची, शुक्राची पत्नी झाली आणि तिने त्याला चार पुत्र दिले.

ब्राह्मेण तेजसा युक्तः स चातो ब्रह्मवित्तमः। तस्यामेव तु चत्वारः पुत्राः शुक्रस्य जज्ञिरे ।। ४.

ब्रह्माच्या तेजाने युक्त झाल्यामुळे तो ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ झाला; त्या अंगीपासूनच शुक्राला चार पुत्र झाले.

त्वष्टा वरूत्री द्वावेतौ शण्डामर्कौ च तावुभौ। ते तदादित्यसङ्काशा ब्रह्म कल्पाः प्रभावतः ।। ४.

त्वष्टा आणि वरुत्री—हे दोघे, तसेच शंड आणि मर्क—हे दोघेही, हे सर्व तेजस्वी सूर्याप्रमाणे आणि सामर्थ्याने ब्रह्मासमान होते.

रञ्जनः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहद्गिराः। वरूत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठाः सुरयाजकाः ।। ४.

रंजन, पृथु, अश्मि आणि विद्वान बृहद्गिर—हे वरुत्रीचे पुत्र, ब्रह्मनिष्ठ आणि देवांची पूजा करणारे होते.

इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययोजयन्। निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमब्रवीत् ।। ४.

यज्ञधर्माचा नाश करण्यासाठी त्यांनी मनूकडे जाऊन त्याला सहभागी केले; धर्माचा नाश होत असल्याचे पाहून इंद्राने मनूस सांगितले.

एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम्। श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद् देशादपाक्रमन् ।। ४.

'याच लोकांद्वारे मी तुला यज्ञ करवीन,' असे इंद्राने सांगितले; इंद्राचे हे शब्द ऐकून ते त्या स्थळावरून निघून गेले.

तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो धर्मपत्नीञ्च चेतनाम्। ग्रहेण मोचयित्वा तु ततः सोऽनुससार ताम् ।। ४.

जेव्हा ते अदृश्य झाले, तेव्हा इंद्राने धर्मपत्नी आणि तिच्या मनाला बंधनातून मुक्त केले आणि मग तिचा पाठलाग केला.

तत इन्द्रविनाशाय यतमानान् यतींस्तु तान् । तत्रागतान् पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रः प्रहन्यतु। सुष्वाप देवदेवस्य वेद्यां वै दक्षिणे ततः ।। ४.

मग इंद्राचा नाश करण्यासाठी प्रयत्न करणारे ते यती पुन्हा तेथे आले; ते दुष्ट असल्याचे पाहून इंद्राने त्यांना पराभूत केले; नंतर तो देवाधिदेवाच्या वेदीच्या दक्षिण बाजूस झोपला.

तेषान्तु भक्ष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह। शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूराण्यभवंस्ततः ।। ४.

तेथे शालावृकांसह त्यांना खात असताना, त्यांच्या डोकी खाली पडली आणि त्यांपासून खजुरीची झाडे निर्माण झाली.

एवं वरूत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा। यजन्यां देवयानी च शुक्रस्य दुहिताऽभवत् ।। ४.

अशा रीतीने वरुत्रीचे पुत्र पूर्वी इंद्राने यज्ञात मारले; आणि देवयानी ही शुक्राची कन्या झाली.

त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रोऽभवन्महान्। विश्वरूपानुजश्चापि विश्वकर्मा यमः स्मृतः ।। ४.

त्रिशिरा हा त्वष्टाचा महान पुत्र होता, ज्याचे अनेक रूपे होती. विश्वरूपाचा लहान भाऊ विश्वकर्मा, ज्याला यम असेही म्हणतात, तोही प्रसिद्ध आहे.

भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः। देव्यां तान्सुषुवे सर्वान्काव्यश्चैवात्मजान्प्रभुः ।। ४.

भृगुंपासून बारा दिव्य ऋषी, म्हणजे भृगूंची बारा मुले, जन्माला आली. त्या सर्वांना देवीने जन्म दिला आणि प्रभूचे पुत्र म्हणून काव्य हेही ओळखले जातात.

भुवनो भावनश्चैव अन्यश्चान्यायतस्तथा। क्रतुःश्रवाश्च मूर्द्धा च व्यजयो व्यश्रुषश्च यः। प्रसव श्चाप्यजश्चैव द्वादशोऽधिपतिः स्मृतः ।। ४.

भुवन, भावन आणि इतर, क्रतू, श्रवा, मूर्धा, व्यजय, व्यश्रुष, प्रसव आणि अज—हे बारा जण प्रमुख म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश याज्ञिकाः । पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं विभुम् ।। ४.

हे बारा भृगू म्हणजे यज्ञासाठी प्रसिद्ध असणारे देव आहेत. पौलोमीने एक अत्यंत विद्वान, संयमी आणि सामर्थ्यवान पुत्र जन्माला घातला.

व्याधितः सोऽष्टमे मासि गर्भक्रूरेण कर्मणा। च्यवनाच्च्यवनासोऽथ चेतनस्तु प्रचेतसः। प्राचेतसाच्च्यवनक्रोधादध्वानं पुरुषादजः ।। ४.

गर्भात असताना आठव्या महिन्यात क्रूर कर्मामुळे व्याधित झाल्याने च्यवनाचा जन्म झाला. च्यवन हा प्रचेतसाचा पुत्र होता आणि प्रचेतसापासून, च्यवनाच्या रागामुळे, अजन्मा असा अध्वान नावाचा पुरुष जन्माला आला.

जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायाञ्च भार्गवः। आत्मवानं दधीचञ्च तावुभौ साधुसंमतौ ।। ४.

भृगूने सुकन्येपासून दोन पुत्र जन्माला घातले—आत्मवान आणि दधीच. हे दोघेही सद्गुणी म्हणून मानले जातात.

सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचाच्चोपपद्यते। रुची पत्नी महाभागा आत्मवानस्य नाहुषी ।। ४.

दधीच आणि सरस्वती यांच्यापासून सारस्वताचा जन्म झाला. आत्मवानाची पत्नी रुची ही नाहुष कुळातील पुण्यवती स्त्री होती.

तस्य ऊर्वोऋषिर्जज्ञे ऊरू भित्त्वा महायशाः । और्वश्चासीदृचीकस्तु दीप्ताग्निसदृशप्रभः ।। ४.

त्याच्यापासून ऊर्व ऋषीचा जन्म झाला, ज्याने मांडी फाडून जन्म घेतला आणि ज्याची कीर्ती मोठी होती. और्व हा तेजस्वी आणि प्रखर अग्नीप्रमाणे उजळणारा होता.

जमदग्निऋचीकस्य सत्यवत्यां व्यजायत। भृगोश्च रुचिपर्याये रौद्रवैष्णवयोस्तथा ।। ४.

ऋचीक आणि सत्यवती यांच्यापासून जमदग्नीचा जन्म झाला. भृगूच्या वंशात, रुचीपासून, रौद्र आणि वैष्णव या दोन वंशांचा विस्तार झाला.

जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत। रेणुका जमदग्नेस्तु शक्रतुल्यपराक्रमम्। ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवेऽमिततेजसम् ।। ४.

अग्नीच्या वैष्णव वंशातून जमदग्नीचा जन्म झाला. जमदग्नीच्या पत्नी रेणुकेने, इंद्रासारखी पराक्रमी, ब्राह्मण आणि क्षत्रिय गुणांनी युक्त आणि अमाप तेज असलेला राम जन्माला घातला.