वायुपुराणम्

विष्णोरुत्पत्तिमाश्चर्य्यं कथयस्व महामते। एतदाश्चर्य्यमाख्यानं कथ्यतां वै सुखावहम् ।। ३५.

हे महात्मा, आम्हाला विष्णूच्या अद्भुत जन्माची कथा सांग; ही आश्चर्यकारक कथा ऐकायला आम्हाला सुख मिळेल.

प्रख्यातबलवीर्य्यस्य प्रादुर्भावा महात्मनः। कर्म्मणाश्चर्य्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यताम् ।। ३५.

पराक्रम आणि सामर्थ्याने प्रसिद्ध असलेल्या, अद्भुत कृत्ये करणाऱ्या विष्णूचे स्वरूप, त्याचे अवतार आणि कर्म येथे सांग.

अहञ्च कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः। यथा स भगवाञ्जातो मानुषेषु महातपाः ।। ३५.

आता मी त्या महात्म्याचा अवतार सांगतो, ज्याने कठोर तप केले आणि जो मनुष्यात जन्माला आला.

सप्तसप्ततपः प्रोक्ता भृगुशापेन मानुषे। जायते च युगान्तेषु देवकार्य्यर्थसिद्धये ।। ३५.

भृगुच्या शापामुळे त्याचे सत्त्याहत्तर जन्म सांगितले आहेत, आणि प्रत्येक युगाच्या शेवटी तो देवकार्य सिद्धीसाठी जन्म घेतो.

तस्य दिव्यतनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत। युगधर्म्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः ।। ३५.

विष्णूच्या दिव्य देहाची माहिती मी सांगतो; जेव्हा युगधर्म ढासळतो आणि काळ क्षीण होतो, तेव्हा प्रभू प्रकट होतो.

कर्तुं धर्म्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह। भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च ।। ३५.

धर्माची स्थापना करण्यासाठी तो येथे मनुष्यात जन्म घेतो, भृगुच्या शापामुळे आणि देव-दानवांच्या कर्मामुळे.

कथं देवासुरकृते अध्याहारमवाप्नुयात्। एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं दैवासुरं कथम् ।। ३५.

देव-दानवांच्या कर्मामुळे त्याला पुन्हा जन्म कसा मिळाला, हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे; देव-दानवांचा संघर्ष कसा झाला, ते सांग.

दैवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत। हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक् प्रशासति ।। ३५.

देव-दानवांचा प्रसंग जसा घडला तसा मी सांगतो — हिरण्यकशिपू या दैत्याने कधी काळी त्रैलोक्याचे राज्य केले.

बलिनाधिष्ठितं राष्ट्रं पुनर्लोकत्रये क्रमात्। सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह ।। ३५.

नंतर बळीने त्या राज्याचा कारभार घेतला आणि तीनही लोकांमध्ये राज्य केले; त्या वेळी देव आणि दानव यांच्यात मोठे मैत्र होते.

युगं वै दशसङ्कीर्णमासीदव्याहतं जगत्। निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् ।। ३५.

दशगुण मिश्रणाचे अखंड युग होते, आणि जगात कुठलीही अडचण नव्हती; त्या काळी देव आणि दानव आज्ञेचे पालन करीत होते.

बलवान् वै विवादोऽयं संप्रवृत्तः सुदारुणः। देवासुराणां च तदा घोरक्षयकरो महान् ।। ३५.

पण मग एक भयंकर आणि प्रचंड संघर्ष सुरू झाला, ज्यामुळे देव आणि दानव दोघांचेही मोठे नुकसान झाले.

तेषां दायनिमित्तं वै संग्राणा बहवोऽभवन्। वाराहेऽस्मिन् दश द्वौ च षण्डामार्कोत्तराः स्मृता ।। ३५.

त्यांच्या वारसासाठी अनेक युद्धे झाली; या वराह युगात, दहा आणि दोन अशी एकूण बारा, सूर्याच्या उत्तर दिशेतील सहा म्हणून ओळखली जातात.

नामतस्तु समासेन श्रृणुध्वं तान् विवक्षतः। प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः ।। ३५.

आता मी त्यांची नावे सांगतो, ती लक्षपूर्वक ऐका. पहिले आहे नरसिंह, दुसरे आहे वामन.

तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थोऽमृतमन्धनः। संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः ।। ३५.

तिसरे आहे वराह, चौथे आहे अमृतमंथन; पाचवे युद्ध म्हणजे अत्यंत भयंकर तारकासुर युद्ध.

षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः। अन्धकारोऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः ।। ३५.

सहावे आहे आडीबक, सातवे त्रिपुर म्हणून ओळखले जाते; आठवे आहे अंधकार, आणि नववे ध्वज म्हणून स्मरणात आहे.

वार्त्तश्च दशमो ज्ञेयस्ततो हाला हलः स्मृतः। स्मृतो द्वादशमस्तेषां घोरकोलाहलोऽपरः ।। ३५.

दहावे युद्ध वार्त्त म्हणून ओळखले जाते, त्यानंतर हळा हे अकरावे; बारावे म्हणजे भयंकर कोलाहल.

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः। वामनेन बलिर्वद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते ।। ३५.

हिरण्यकशिपू हा दैत्य नरसिंहाने मारला; वामनाने बळीला, त्याने त्रिलोक जिंकण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा, पराभूत केले.

हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे तु दैवतैः। महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः ।। ३५.

हिरण्याक्ष हा देवतांच्या आव्हानात द्वंद्वयुद्धात मारला गेला; तो अत्यंत बलवान आणि पराक्रमी होता, युद्धात कधीही हरला नव्हता.

दंष्ट्रायान्तु वराहेण समुद्राद्भूर्यदा कृता । प्राह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने ।। ३५.

वराहाच्या दातांनी पृथ्वी समुद्रातून वर काढली गेली; अमृतमंथनाच्या युद्धात प्रह्लाद इंद्राकडून पराभूत झाला.

विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः। इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये ।। ३५.

प्रह्लादाचा पुत्र विरोचन नेहमी इंद्राचा वध करण्याचा प्रयत्न करत असे; पण तारकासुर युद्धात तो स्वतः इंद्राकडून मारला गेला.

भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः। सञ्जभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना ।। ३५.

तुझ्याकडून अमरता मिळवून, विशेष अस्त्रांनी सज्ज असलेला संजभ, सहाव्या युद्धात, इंद्रात प्रवेश केलेल्या विष्णूने मारला.

अशक्नुवन्तो देवेषु पुरं गोप्तुं त्रिदैवतम् । निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरस्त्र्यम्बकेण तु ।। ३५.

देवतांना त्रैदिविक नगर वाचवता आले नाही, म्हणून त्र्यंबकाने त्रिपुराचा संहार केला आणि सर्व दानवांचा नाश केला.

अष्टमे त्वसुराश्चैवं राक्षसाश्चान्धकारकाः। जितदेवमनुष्यैस्तु पितृभिश्चैव सङ्गतान् ।। ३५.

आठव्या युद्धात, असेच असुर आणि राक्षस, अंधकार पसरवणारे, देव आणि माणसांना जिंकलेल्या पितरांसह एकत्र आले.

संवृतान् दानवांश्चैव सङ्गतान् कृत्स्नशश्च तान् । तथा विष्णुसहायेन महेन्द्रेण निबर्हिताः ।। ३५.

सर्व एकत्र आलेले दानव, महेंद्र आणि विष्णू यांच्या मदतीने पूर्णपणे नष्ट करण्यात आले.

हतो ध्वजो महेन्द्रेण मायाच्छन्नश्च योधयन्। ध्वजे लक्ष्यं समाविश्य विप्रवर्त्तिर्महाभुजः ।। ३५.

ध्वज हा मायेमध्ये लपून युद्ध करत असताना महेंद्राकडून मारला गेला; ध्वजावरील लक्षात प्रवेश केलेला महाबाहू विप्रवर्तिन पराभूत झाला.

दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान् कृत्स्नशश्च तान्। रजिः कोलाहले सर्वान् देवैः परिवृतोऽजयत्। यज्ञामृतेन विजितौ षण्डामार्कौ तु दैवतैः ।। ३५.

सर्व एकत्र जमलेले दैत्य आणि दानव, कोलाहलात, राजीने देवांच्या सोबतीने जिंकले; यज्ञामृताच्या बळावर देवांनी षंडामार्कालाही हरवले.

एते दैवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु। देवासुरक्षयकराः प्रजानामशिवाय च ।। ३५.

हे बारा दैव-दैत्य युद्धे घडली, ज्यांनी देव आणि दानवांचा नाश केला आणि प्रजांना अशुभता दिली.

हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ। तथा शतसहस्राणि ह्यदिकानि द्विसप्ततिः । अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत् ।। ३५.

हिरण्यकशिपू राजा शंभर कोटी वर्षे राज्यावर होता; त्यानंतर बहात्तर लक्ष वर्षे आणि ऐंशी हजार वर्षे तो त्रिलोकांचा स्वामी होता.

पर्याये तस्य राजाऽनु बलिर्वर्षार्बुदं पुनः । षष्टिं चैव सहस्राणि त्रिंशतं नियुतानि च ।। ३५.

त्याच्या नंतर, अनुक्रमे बळीने पुन्हा शंभर कोटी वर्षे, साठ हजार आणि तीस लक्ष वर्षे राज्य केले.