वायुपुराणम्

वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम्। सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतोऽग्निवर्चसाम् ।। ३५.

जो वेद जाणणाऱ्यांना जाणण्यासारखा आहे, सर्जनशील शक्ती असणाऱ्यांचा स्वामी आहे, जो सर्व जीवांमध्ये सोम झाला आणि अग्नी तेज असणाऱ्यांमध्ये अग्नी झाला.

मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि ।। ३५.

जो माणसांमध्ये मन झाला, तपस्वींमध्ये तप झाला, शिस्तीत तृप्त असणाऱ्यांमध्ये विनय झाला आणि तेजस्वींमध्येही तेज झाला.

विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि। आकाश प्रभवो वायुर्वायुप्राणा हुताशनः ।। ३५.

जो सर्व रूपांमध्ये रूप आहे, सर्व गंतव्य असणाऱ्यांचाही अंतिम गंतव्य आहे, जो आकाशातून उत्पन्न झालेला वारा, प्राण आणि यज्ञाचा अग्नी आहे.

दिवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः। रसोऽभवच्छोणितं वै शोणितान्मांसमुच्यते ।। ३५.

दिवसा यज्ञाचा अग्नी प्राण आहे, अग्नीचा प्राण म्हणजे मधुसूदन, रस रक्तात बदलतो आणि रक्तापासून मांस निर्माण होते असे सांगितले जाते.

मांसात्तु मेदसो जन्म मेदसोऽस्थि निरूप्यते। अस्थ्ना मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसम्भवः ।। ३५.

मांसापासून मेद निर्माण होतो, मेदापासून हाड तयार होते, हाडापासून मज्जा आणि मज्जेतून शुक्र उत्पन्न होते.

शुक्राद्घर्भः समभवद्रसमूलेन कर्म्मणा। तत्रापि प्रथमञ्चापस्ताः सौम्यराशिरुच्यते ।। ३५.

शुक्रातून गर्भ निर्माण होतो, रसाच्या मूळातून कर्माने हे घडते; त्यात प्रथम पाणी असते, ज्याला सोमराशी म्हणतात.

गर्भोष्मसम्भवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते। शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम् ।। ३५.

गर्भ उष्णतेमुळे निर्माण होतो, त्याला दुसरा राशी म्हणतात; शुक्र सोमस्वरूप आहे आणि ऋतू (रज) अग्निस्वरूप आहे असे समजावे.

भावौ रसानुगावेतौ वीर्य्ये च शशिपावकौ। कफवर्गेऽभवच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम् ।। ३५.

हे दोन्ही भाव रसावर आधारलेले आहेत आणि वीर्य म्हणजे चंद्र, रज म्हणजे अग्नी; कफप्रधान समूहात शुक्र निर्माण होते आणि पित्तप्रधान समूहात रक्त.

कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम्। देहस्य मध्ये हृदयं स्थानन्तु मनसः स्मृतम् ।। ३५.

कफाचे स्थान हृदयात आहे, पित्ताचे स्थान नाभीमध्ये आहे; शरीराच्या मध्यभागी हृदय हे मनाचे स्थान मानले जाते.

नाबिकोष्ठान्तरं यत्तु तत्र देवो हुताशनः। मनः प्रजापतिर्ज्ञेयं कफः सोमो विभाव्यते ।। ३५.

नाभीच्या आतल्या भागात देवता म्हणून अग्नी वास करतो; मन हे प्रजापती आहे आणि कफ म्हणजे सोम असे समजावे.

पित्तमग्निः स्मृतावेतावग्निसोमात्मकं जगत्। एवं प्रवर्त्तितो गर्भो वर्त्ततेऽम्बुदसन्निभः ।। ३५.

पित्त म्हणजे अग्नी; हे दोन्ही, अग्नी आणि सोम, जगाचे मूळ आहेत असे मानले जाते; अशा प्रकारे गर्भाचा विकास होतो आणि तो पाण्याच्या राशीसारखा दिसतो.

वायुः प्रवेशनं चक्रे सङ्गतः परमात्मना। स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत् पुनः ।। ३५.

वारा परमात्म्यासोबत एकरूप होऊन शरीरात प्रवेश करतो; तो शरीरात पाच प्रकारे असतो आणि पुन्हा वाढ घडवतो.

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च। प्राणोऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन् परिवर्त्तते ।। ३५.

प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान हे पाच प्रकार आहेत; प्राण हा परमात्म्याला वाढवतो आणि शरीरात फिरतो.

अपानः पश्चिमं कायमुदानोर्द्ध्वशरीरगः। व्यानो व्यानस्यते येन समानः सर्व्वसन्धिषु ।। ३५.

अपान वायू शरीराच्या मागच्या भागात कार्य करतो, उदान वरच्या भागात जातो; व्यान सगळ्या शरीरात पसरतो, आणि समान सर्व सांध्यांमध्ये असतो.

भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।। ३५.

त्यातून पंचमहाभूतांची जाणीव इंद्रियांना होते — पृथ्वी, वायु, आकाश, पाणी आणि पाचवं तेज.

सर्व्वेन्द्रिया निविष्टास्तं स्वं स्वं योगं प्रचक्रिरे। पार्थिवं देहमाहुस्तं प्राणात्मानं च मारुतम् ।। ३५.

सर्व इंद्रिये तिथेच स्थिर आहेत आणि आपापली कामे करतात; त्याला पृथ्वीचा देह म्हणतात, आणि प्राणात्मा म्हणजे वायू असतो.

छिद्राण्याकाशयोनीनि जलास्रावं प्रवर्त्तते । तेजश्चक्षुःष्विता ज्योत्स्ना तेषां यन्नामतः स्मृतम्। सङ्ग्रामा विषयाश्चैव यस्य वीर्य्यात्प्रवर्त्तिताः ।। ३५.

आकाशातून छिद्रे निर्माण होतात, आणि पाण्याचा प्रवाह सुरू होतो; तेज डोळ्यांत येते आणि त्याची चमक म्हणजे प्रकाश; इंद्रिये आणि त्यांच्या विषय हे सगळे त्याच्या शक्तीने निर्माण होतात.

इत्येतान् पुरुषः सर्व्वान् सृजँल्लोकान् सनातनः। नैधनेऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः ।। ३५.

असा हा सनातन पुरुष सर्व लोकांची निर्मिती करतो; मग या नश्वर जगात विष्णूने मानवाचा जन्म कसा घेतला?

एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान् । कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् ।। ३५.

हेच आमचे मोठे शंका आणि आश्चर्य आहे, हे बुद्धिमान; सर्वांच्या गतिमध्ये गती असणारा तो मानव देहात कसा आला?

श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्म्माणि च यथाक्रमम्। आश्चर्य्याणि परं विष्णुर्वेददेवैश्च कथ्यते ।। ३५.

आम्हाला विष्णूच्या कर्मांची कथा योग्य क्रमाने ऐकायची आहे; वेद आणि ऋषी विष्णूचे अद्भुत गुण सांगतात.

विष्णोरुत्पत्तिमाश्चर्य्यं कथयस्व महामते। एतदाश्चर्य्यमाख्यानं कथ्यतां वै सुखावहम् ।। ३५.

हे महात्मा, आम्हाला विष्णूच्या अद्भुत जन्माची कथा सांग; ही आश्चर्यकारक कथा ऐकायला आम्हाला सुख मिळेल.

प्रख्यातबलवीर्य्यस्य प्रादुर्भावा महात्मनः। कर्म्मणाश्चर्य्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यताम् ।। ३५.

पराक्रम आणि सामर्थ्याने प्रसिद्ध असलेल्या, अद्भुत कृत्ये करणाऱ्या विष्णूचे स्वरूप, त्याचे अवतार आणि कर्म येथे सांग.

अहञ्च कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः। यथा स भगवाञ्जातो मानुषेषु महातपाः ।। ३५.

आता मी त्या महात्म्याचा अवतार सांगतो, ज्याने कठोर तप केले आणि जो मनुष्यात जन्माला आला.

सप्तसप्ततपः प्रोक्ता भृगुशापेन मानुषे। जायते च युगान्तेषु देवकार्य्यर्थसिद्धये ।। ३५.

भृगुच्या शापामुळे त्याचे सत्त्याहत्तर जन्म सांगितले आहेत, आणि प्रत्येक युगाच्या शेवटी तो देवकार्य सिद्धीसाठी जन्म घेतो.

तस्य दिव्यतनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत। युगधर्म्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः ।। ३५.

विष्णूच्या दिव्य देहाची माहिती मी सांगतो; जेव्हा युगधर्म ढासळतो आणि काळ क्षीण होतो, तेव्हा प्रभू प्रकट होतो.

कर्तुं धर्म्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह। भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च ।। ३५.

धर्माची स्थापना करण्यासाठी तो येथे मनुष्यात जन्म घेतो, भृगुच्या शापामुळे आणि देव-दानवांच्या कर्मामुळे.

कथं देवासुरकृते अध्याहारमवाप्नुयात्। एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं दैवासुरं कथम् ।। ३५.

देव-दानवांच्या कर्मामुळे त्याला पुन्हा जन्म कसा मिळाला, हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे; देव-दानवांचा संघर्ष कसा झाला, ते सांग.

दैवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत। हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक् प्रशासति ।। ३५.

देव-दानवांचा प्रसंग जसा घडला तसा मी सांगतो — हिरण्यकशिपू या दैत्याने कधी काळी त्रैलोक्याचे राज्य केले.

बलिनाधिष्ठितं राष्ट्रं पुनर्लोकत्रये क्रमात्। सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह ।। ३५.

नंतर बळीने त्या राज्याचा कारभार घेतला आणि तीनही लोकांमध्ये राज्य केले; त्या वेळी देव आणि दानव यांच्यात मोठे मैत्र होते.