वायुपुराणम्

मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनसंवत्सरास्तथा। ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधन्तथा ।। ३५.

त्याने मुहूर्त, तिथी, महिने, दिवस, वर्षे, ऋतू, काळाचे संयोग आणि तिहेरी प्रमाण यांचीही निर्मिती केली.

आयुः क्षेत्राण्युपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्। मेधा वित्तं च शौर्य्यञ्च शास्त्रस्यैव च पारणम् ।। ३५.

त्याने आयुष्य, क्षेत्र, वाढ, गुण, रूपाची शोभा, बुद्धी, संपत्ती, शौर्य आणि शास्त्राचा पारंगतपणा यांची स्थापना केली.

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः। त्रैकाल्यं त्रीणि कर्म्माणि तिस्रो मायास्त्रयो गुणाः ।। ३५.

तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्य, तीन अग्नी, त्रिकाळ, तीन कर्मे, तीन माया आणि तीन गुण यांची निर्मिती त्याने केली.

सृष्टा लोकाः सुराश्चैव येनात्यन्तेन कर्म्मणा। सर्व्वभूतगणाः सृष्टाः सर्व्वभूतगणात्मना ।। ३५.

ज्याच्या अत्युच्च कर्मामुळे लोक, देव आणि सर्व जीवांची निर्मिती झाली, आणि जो सर्व जीवांचा आत्मा आहे.

नृणामिन्द्रियपूर्व्वेण योगेन रमते च यः । गतागतानां यो नेता सर्व्वत्र विविधेश्वरः ।। ३५.

जो मनुष्यांच्या इंद्रियांच्या योगाने आनंद घेतो, सर्वांच्या येण्या-जाण्याचा नेता आहे, आणि सर्व ठिकाणी विविधतेचा स्वामी आहे.

यो गतिर्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्म्मणाम्। चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।। ३५.

जो धर्माने चालणाऱ्यांना मार्ग दाखवतो आणि पाप करणाऱ्यांना मार्गच नसतो, तोच चार वर्णांचा उगम आणि चार वर्णांचा रक्षक आहे.

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः। दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः ।। ३५.

जो चारही वेद जाणतो, चार आश्रमांचा आधार आहे, दिशा, आकाश, पृथ्वी, पाणी, वारा आणि अग्नी हे सगळे तोच आहे.

चन्द्रसूर्य्यद्वयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदाचरः। यः परः श्रूयते देवो यः परं श्रूयते तपः ।। ३५.

चंद्र आणि सूर्य ही दोन तेजोमय दिवे, युगांचा स्वामी, रात्रभर भ्रमण करणारा, जो परम देव म्हणवला जातो आणि जो परम तप म्हणतात, तोच आहे.

यः परन्तपसः प्राहुर्यः परम्परमात्मवान्। आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः ।। ३५.

जो श्रेष्ठ तपस्वी म्हणून ओळखला जातो, जो सर्वोच्च आणि स्वतःमध्ये स्थिर आहे, जो आदित्यांपासून सुरू होणारा देव आहे आणि जो दैत्यांचा संहार करणारा सामर्थ्यवान आहे.

युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः। सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्म्मणाम् ।। ३५.

युगांच्या शेवटी जो सर्वांचा अंत करतो आणि जगाचा नाश करणाऱ्यांचाही नाश करणारा आहे, जगाच्या सर्व सेतूंमध्ये जो सेतू आहे आणि पवित्र कर्म करणाऱ्यांत जो सर्वात पवित्र आहे.

वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम्। सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतोऽग्निवर्चसाम् ।। ३५.

जो वेद जाणणाऱ्यांना जाणण्यासारखा आहे, सर्जनशील शक्ती असणाऱ्यांचा स्वामी आहे, जो सर्व जीवांमध्ये सोम झाला आणि अग्नी तेज असणाऱ्यांमध्ये अग्नी झाला.

मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि ।। ३५.

जो माणसांमध्ये मन झाला, तपस्वींमध्ये तप झाला, शिस्तीत तृप्त असणाऱ्यांमध्ये विनय झाला आणि तेजस्वींमध्येही तेज झाला.

विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि। आकाश प्रभवो वायुर्वायुप्राणा हुताशनः ।। ३५.

जो सर्व रूपांमध्ये रूप आहे, सर्व गंतव्य असणाऱ्यांचाही अंतिम गंतव्य आहे, जो आकाशातून उत्पन्न झालेला वारा, प्राण आणि यज्ञाचा अग्नी आहे.

दिवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः। रसोऽभवच्छोणितं वै शोणितान्मांसमुच्यते ।। ३५.

दिवसा यज्ञाचा अग्नी प्राण आहे, अग्नीचा प्राण म्हणजे मधुसूदन, रस रक्तात बदलतो आणि रक्तापासून मांस निर्माण होते असे सांगितले जाते.

मांसात्तु मेदसो जन्म मेदसोऽस्थि निरूप्यते। अस्थ्ना मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसम्भवः ।। ३५.

मांसापासून मेद निर्माण होतो, मेदापासून हाड तयार होते, हाडापासून मज्जा आणि मज्जेतून शुक्र उत्पन्न होते.

शुक्राद्घर्भः समभवद्रसमूलेन कर्म्मणा। तत्रापि प्रथमञ्चापस्ताः सौम्यराशिरुच्यते ।। ३५.

शुक्रातून गर्भ निर्माण होतो, रसाच्या मूळातून कर्माने हे घडते; त्यात प्रथम पाणी असते, ज्याला सोमराशी म्हणतात.

गर्भोष्मसम्भवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते। शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम् ।। ३५.

गर्भ उष्णतेमुळे निर्माण होतो, त्याला दुसरा राशी म्हणतात; शुक्र सोमस्वरूप आहे आणि ऋतू (रज) अग्निस्वरूप आहे असे समजावे.

भावौ रसानुगावेतौ वीर्य्ये च शशिपावकौ। कफवर्गेऽभवच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम् ।। ३५.

हे दोन्ही भाव रसावर आधारलेले आहेत आणि वीर्य म्हणजे चंद्र, रज म्हणजे अग्नी; कफप्रधान समूहात शुक्र निर्माण होते आणि पित्तप्रधान समूहात रक्त.

कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम्। देहस्य मध्ये हृदयं स्थानन्तु मनसः स्मृतम् ।। ३५.

कफाचे स्थान हृदयात आहे, पित्ताचे स्थान नाभीमध्ये आहे; शरीराच्या मध्यभागी हृदय हे मनाचे स्थान मानले जाते.

नाबिकोष्ठान्तरं यत्तु तत्र देवो हुताशनः। मनः प्रजापतिर्ज्ञेयं कफः सोमो विभाव्यते ।। ३५.

नाभीच्या आतल्या भागात देवता म्हणून अग्नी वास करतो; मन हे प्रजापती आहे आणि कफ म्हणजे सोम असे समजावे.

पित्तमग्निः स्मृतावेतावग्निसोमात्मकं जगत्। एवं प्रवर्त्तितो गर्भो वर्त्ततेऽम्बुदसन्निभः ।। ३५.

पित्त म्हणजे अग्नी; हे दोन्ही, अग्नी आणि सोम, जगाचे मूळ आहेत असे मानले जाते; अशा प्रकारे गर्भाचा विकास होतो आणि तो पाण्याच्या राशीसारखा दिसतो.

वायुः प्रवेशनं चक्रे सङ्गतः परमात्मना। स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत् पुनः ।। ३५.

वारा परमात्म्यासोबत एकरूप होऊन शरीरात प्रवेश करतो; तो शरीरात पाच प्रकारे असतो आणि पुन्हा वाढ घडवतो.

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च। प्राणोऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन् परिवर्त्तते ।। ३५.

प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान हे पाच प्रकार आहेत; प्राण हा परमात्म्याला वाढवतो आणि शरीरात फिरतो.

अपानः पश्चिमं कायमुदानोर्द्ध्वशरीरगः। व्यानो व्यानस्यते येन समानः सर्व्वसन्धिषु ।। ३५.

अपान वायू शरीराच्या मागच्या भागात कार्य करतो, उदान वरच्या भागात जातो; व्यान सगळ्या शरीरात पसरतो, आणि समान सर्व सांध्यांमध्ये असतो.

भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।। ३५.

त्यातून पंचमहाभूतांची जाणीव इंद्रियांना होते — पृथ्वी, वायु, आकाश, पाणी आणि पाचवं तेज.

सर्व्वेन्द्रिया निविष्टास्तं स्वं स्वं योगं प्रचक्रिरे। पार्थिवं देहमाहुस्तं प्राणात्मानं च मारुतम् ।। ३५.

सर्व इंद्रिये तिथेच स्थिर आहेत आणि आपापली कामे करतात; त्याला पृथ्वीचा देह म्हणतात, आणि प्राणात्मा म्हणजे वायू असतो.

छिद्राण्याकाशयोनीनि जलास्रावं प्रवर्त्तते । तेजश्चक्षुःष्विता ज्योत्स्ना तेषां यन्नामतः स्मृतम्। सङ्ग्रामा विषयाश्चैव यस्य वीर्य्यात्प्रवर्त्तिताः ।। ३५.

आकाशातून छिद्रे निर्माण होतात, आणि पाण्याचा प्रवाह सुरू होतो; तेज डोळ्यांत येते आणि त्याची चमक म्हणजे प्रकाश; इंद्रिये आणि त्यांच्या विषय हे सगळे त्याच्या शक्तीने निर्माण होतात.

इत्येतान् पुरुषः सर्व्वान् सृजँल्लोकान् सनातनः। नैधनेऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः ।। ३५.

असा हा सनातन पुरुष सर्व लोकांची निर्मिती करतो; मग या नश्वर जगात विष्णूने मानवाचा जन्म कसा घेतला?

एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान् । कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् ।। ३५.

हेच आमचे मोठे शंका आणि आश्चर्य आहे, हे बुद्धिमान; सर्वांच्या गतिमध्ये गती असणारा तो मानव देहात कसा आला?