वायुपुराणम्

येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये। सर्व्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः ।। ३५.

ज्याने तारकासुराच्या युद्धात सर्व देवांचं रूप धारण करून, सर्व शस्त्रांनी सज्ज होऊन, दैत्यांचा संहार केला, तोच तो आहे.

गरुडस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः। उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः। यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय तिमिरं महत् ।। ३५.

गरुडावर बसून, ज्याने समुद्राच्या उत्तरेकडील काठी, अमृताच्या क्षीरसागरात, काळनेमिला पाण्यात बुडवून पराभूत केलं; आणि जो तिथेच, अनंत ध्यानात, घन अंधारात विसावला आहे.

पुराणी गर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरा यम्। शक्रञ्च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ।। ३५.

पूर्वी अदितीने, आपल्या दिव्य तपाच्या बळावर, त्याला पोटात वाढवलं; आणि जो अजून गर्भात असतानाच, दैत्यांनी वेढलेल्या इंद्राला मोठ्या प्रमाणात नम्र केलं.

यदानिलो लोकपदानि हृत्वा चकार दैत्यान् सलिलेशयांस्तान् । कृत्वादिदेवस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव ।। ३५.

जेव्हा वाऱ्याने सगळ्या लोकांचे निवासस्थान उडवून नेले आणि दैत्यांना पाण्यात टाकलं, तेव्हा आदिदेवाने स्वर्गातील देवांची निर्मिती केली आणि पुरूहूताला त्यांचा स्वामी केलं.

गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्य्येण कर्म्मणा। अग्निमाहवनीयञ्च वेदिञ्चैव कुशस्रवम् ।। ३५.

त्याने नियमाप्रमाणे गार्हपत्य अग्नी, अन्वाहार्य विधी, आहवनीय अग्नी आणि कुशश्रव नावाचा यज्ञवेदी स्थापन केला.

प्रोक्षणीयं स्रुवञ्चैव अवभृथं तथैव च। अथ त्रीनिह यश्चक्रे हव्यभाग प्रदान्मखे ।। ३५.

त्याने प्रोक्षणासाठी पात्र, स्रुवा, अवभृथस्नान आणि इथेच यज्ञात तीन प्रकारची हव्यांची विभागणी केली.

हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि। भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्म्मणि ।। ३५.

त्याने देवांसाठी हव्ये, पितरांसाठी कव्ये, भोगासाठी यज्ञविधीने विभागून दिल्या; आणि तोच यज्ञ आहे, यज्ञकर्मात.

यूपान् समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि। यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञीयांश्च तथानलान् ।। ३५.

त्याने यूप, समिधा, स्रुवा, सोम, पवित्र, परिधी, यज्ञासाठी लागणारी द्रव्ये आणि यज्ञाग्नी यांची निर्मिती केली.

सदस्यान् यजमानांश्च अश्वमेधान् क्रतूत्तमान्। विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्म्मणा ।। ३५.

पूर्वी ज्याने परमैश्वर्याने स्रष्टा, यजमान आणि अश्वमेधासारख्या श्रेष्ठ यज्ञांची निर्मिती केली, तोच तो तेजस्वी आहे.

युगानुरूपं यः कृत्वा त्रील्लोँकान् हि यथाक्रमम्। क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकालमेव च ।। ३५.

ज्याने प्रत्येक युगानुसार तीनही लोकांची योग्य क्रमाने निर्मिती केली, आणि क्षण, निमिष, काष्ठा, कला आणि त्रिकाळ यांचीही रचना केली.

मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनसंवत्सरास्तथा। ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधन्तथा ।। ३५.

त्याने मुहूर्त, तिथी, महिने, दिवस, वर्षे, ऋतू, काळाचे संयोग आणि तिहेरी प्रमाण यांचीही निर्मिती केली.

आयुः क्षेत्राण्युपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्। मेधा वित्तं च शौर्य्यञ्च शास्त्रस्यैव च पारणम् ।। ३५.

त्याने आयुष्य, क्षेत्र, वाढ, गुण, रूपाची शोभा, बुद्धी, संपत्ती, शौर्य आणि शास्त्राचा पारंगतपणा यांची स्थापना केली.

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः। त्रैकाल्यं त्रीणि कर्म्माणि तिस्रो मायास्त्रयो गुणाः ।। ३५.

तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्य, तीन अग्नी, त्रिकाळ, तीन कर्मे, तीन माया आणि तीन गुण यांची निर्मिती त्याने केली.

सृष्टा लोकाः सुराश्चैव येनात्यन्तेन कर्म्मणा। सर्व्वभूतगणाः सृष्टाः सर्व्वभूतगणात्मना ।। ३५.

ज्याच्या अत्युच्च कर्मामुळे लोक, देव आणि सर्व जीवांची निर्मिती झाली, आणि जो सर्व जीवांचा आत्मा आहे.

नृणामिन्द्रियपूर्व्वेण योगेन रमते च यः । गतागतानां यो नेता सर्व्वत्र विविधेश्वरः ।। ३५.

जो मनुष्यांच्या इंद्रियांच्या योगाने आनंद घेतो, सर्वांच्या येण्या-जाण्याचा नेता आहे, आणि सर्व ठिकाणी विविधतेचा स्वामी आहे.

यो गतिर्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्म्मणाम्। चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।। ३५.

जो धर्माने चालणाऱ्यांना मार्ग दाखवतो आणि पाप करणाऱ्यांना मार्गच नसतो, तोच चार वर्णांचा उगम आणि चार वर्णांचा रक्षक आहे.

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः। दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः ।। ३५.

जो चारही वेद जाणतो, चार आश्रमांचा आधार आहे, दिशा, आकाश, पृथ्वी, पाणी, वारा आणि अग्नी हे सगळे तोच आहे.

चन्द्रसूर्य्यद्वयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदाचरः। यः परः श्रूयते देवो यः परं श्रूयते तपः ।। ३५.

चंद्र आणि सूर्य ही दोन तेजोमय दिवे, युगांचा स्वामी, रात्रभर भ्रमण करणारा, जो परम देव म्हणवला जातो आणि जो परम तप म्हणतात, तोच आहे.

यः परन्तपसः प्राहुर्यः परम्परमात्मवान्। आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः ।। ३५.

जो श्रेष्ठ तपस्वी म्हणून ओळखला जातो, जो सर्वोच्च आणि स्वतःमध्ये स्थिर आहे, जो आदित्यांपासून सुरू होणारा देव आहे आणि जो दैत्यांचा संहार करणारा सामर्थ्यवान आहे.

युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः। सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्म्मणाम् ।। ३५.

युगांच्या शेवटी जो सर्वांचा अंत करतो आणि जगाचा नाश करणाऱ्यांचाही नाश करणारा आहे, जगाच्या सर्व सेतूंमध्ये जो सेतू आहे आणि पवित्र कर्म करणाऱ्यांत जो सर्वात पवित्र आहे.

वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम्। सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतोऽग्निवर्चसाम् ।। ३५.

जो वेद जाणणाऱ्यांना जाणण्यासारखा आहे, सर्जनशील शक्ती असणाऱ्यांचा स्वामी आहे, जो सर्व जीवांमध्ये सोम झाला आणि अग्नी तेज असणाऱ्यांमध्ये अग्नी झाला.

मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि ।। ३५.

जो माणसांमध्ये मन झाला, तपस्वींमध्ये तप झाला, शिस्तीत तृप्त असणाऱ्यांमध्ये विनय झाला आणि तेजस्वींमध्येही तेज झाला.

विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि। आकाश प्रभवो वायुर्वायुप्राणा हुताशनः ।। ३५.

जो सर्व रूपांमध्ये रूप आहे, सर्व गंतव्य असणाऱ्यांचाही अंतिम गंतव्य आहे, जो आकाशातून उत्पन्न झालेला वारा, प्राण आणि यज्ञाचा अग्नी आहे.

दिवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः। रसोऽभवच्छोणितं वै शोणितान्मांसमुच्यते ।। ३५.

दिवसा यज्ञाचा अग्नी प्राण आहे, अग्नीचा प्राण म्हणजे मधुसूदन, रस रक्तात बदलतो आणि रक्तापासून मांस निर्माण होते असे सांगितले जाते.

मांसात्तु मेदसो जन्म मेदसोऽस्थि निरूप्यते। अस्थ्ना मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसम्भवः ।। ३५.

मांसापासून मेद निर्माण होतो, मेदापासून हाड तयार होते, हाडापासून मज्जा आणि मज्जेतून शुक्र उत्पन्न होते.

शुक्राद्घर्भः समभवद्रसमूलेन कर्म्मणा। तत्रापि प्रथमञ्चापस्ताः सौम्यराशिरुच्यते ।। ३५.

शुक्रातून गर्भ निर्माण होतो, रसाच्या मूळातून कर्माने हे घडते; त्यात प्रथम पाणी असते, ज्याला सोमराशी म्हणतात.

गर्भोष्मसम्भवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते। शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम् ।। ३५.

गर्भ उष्णतेमुळे निर्माण होतो, त्याला दुसरा राशी म्हणतात; शुक्र सोमस्वरूप आहे आणि ऋतू (रज) अग्निस्वरूप आहे असे समजावे.

भावौ रसानुगावेतौ वीर्य्ये च शशिपावकौ। कफवर्गेऽभवच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम् ।। ३५.

हे दोन्ही भाव रसावर आधारलेले आहेत आणि वीर्य म्हणजे चंद्र, रज म्हणजे अग्नी; कफप्रधान समूहात शुक्र निर्माण होते आणि पित्तप्रधान समूहात रक्त.

कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम्। देहस्य मध्ये हृदयं स्थानन्तु मनसः स्मृतम् ।। ३५.

कफाचे स्थान हृदयात आहे, पित्ताचे स्थान नाभीमध्ये आहे; शरीराच्या मध्यभागी हृदय हे मनाचे स्थान मानले जाते.