वायुपुराणम्

यश्चक्रं वर्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्। मनुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः ।। ३५.

जो एकटाच माणसांच्या मनाचा चक्र फिरवतो—तो चक्रधारी श्रेष्ठ कसा माणसांमध्ये बुद्धी निर्माण करतो?

गोपायनं यः कुरुते जगतां सार्व्वलौकिकम्। स कथं गां गतो विष्णुर्गोपमन्वकरोत्प्रभुः ।। ३५.

जो गायी राखणे सर्व जगात सर्वसामान्य करतो—तो विष्णू, प्रभू, गायींकडे कसा गेला आणि गवळण झाला?

महाभूतानि भूतात्मा यो ददार चकार ह। श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः ।। ३५.

जो सर्व भूतांचा आत्मा आहे, ज्याने महाभूतांची निर्मिती केली—तो लक्ष्मीचा प्रिय, पृथ्वीवर स्त्रीच्या गर्भात कसा धरला गेला?

येन लोकान् क्रमैर्जित्त्वा त्रिभिस्त्रींस्त्रिदशेप्सया। स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिवर्गप्रवरास्त्रयः ।। ३५.

ज्याने तीन पावलांनी जग जिंकले आणि जगाचे मार्ग—तीन श्रेष्ठ पुरुषार्थ—स्थापन केले.

योऽन्तकाले जगत्पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः। लोकमेकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन वर्त्मना ।। ३५.

जो जगाचा अंत येता, जलमय रूप घेऊन, जग पिऊन टाकतो आणि दृश्य-अदृश्य मार्गाने जग एक महासागर करतो.

यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुरास्थितः। ददौ जित्त्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः ।। ३५.

जो प्राचीन काळी, प्राचीन आत्मा, वराह रूप धारण करून, पृथ्वी जिंकून देवांना दिली—तो देवांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च यत्पुनः। पूर्व्वदैत्यो महावीर्य्यो हिरण्यकशिपुर्हतः ।। ३५.

ज्याने सिंहाचे रूप घेऊन, पुन्हा ते दोन भाग केले, आणि पूर्वीचा महाशक्तिमान दैत्य हिरण्यकशिपू ठार केला.

यः पुरा ह्यनलो भूत्वा और्व्वः संवर्त्तको विभुः। पातालस्थोऽर्णवगतः पपौ तोयमयं हविः ।। ३५.

जो पूर्वी और्व नावाचा अग्नी होऊन, सर्वत्र पसरलेला संवार्तक अग्नी पाताळात राहिला आणि समुद्रात जाऊन पाण्याचं हवन पिऊन टाकलं, तोच तो आहे.

सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः। सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे ।। ३५.

ज्याला प्रत्येक युगात हजार पाय, हजार किरणं, हजार डोकी असलेला देव असं म्हणतात, तोच तो देव आहे.

नाभ्यारण्याः समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्। एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम् ।। ३५.

ज्याच्या नाभीच्या वनातून पितृगृह उत्पन्न झालं, आणि जेव्हा सगळं जग एका समुद्रानं व्यापलं होतं, तेव्हा ते कमळ, म्हणजेच निर्मळ कमळ, प्रकट झालं.

येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये। सर्व्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः ।। ३५.

ज्याने तारकासुराच्या युद्धात सर्व देवांचं रूप धारण करून, सर्व शस्त्रांनी सज्ज होऊन, दैत्यांचा संहार केला, तोच तो आहे.

गरुडस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः। उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः। यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय तिमिरं महत् ।। ३५.

गरुडावर बसून, ज्याने समुद्राच्या उत्तरेकडील काठी, अमृताच्या क्षीरसागरात, काळनेमिला पाण्यात बुडवून पराभूत केलं; आणि जो तिथेच, अनंत ध्यानात, घन अंधारात विसावला आहे.

पुराणी गर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरा यम्। शक्रञ्च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ।। ३५.

पूर्वी अदितीने, आपल्या दिव्य तपाच्या बळावर, त्याला पोटात वाढवलं; आणि जो अजून गर्भात असतानाच, दैत्यांनी वेढलेल्या इंद्राला मोठ्या प्रमाणात नम्र केलं.

यदानिलो लोकपदानि हृत्वा चकार दैत्यान् सलिलेशयांस्तान् । कृत्वादिदेवस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव ।। ३५.

जेव्हा वाऱ्याने सगळ्या लोकांचे निवासस्थान उडवून नेले आणि दैत्यांना पाण्यात टाकलं, तेव्हा आदिदेवाने स्वर्गातील देवांची निर्मिती केली आणि पुरूहूताला त्यांचा स्वामी केलं.

गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्य्येण कर्म्मणा। अग्निमाहवनीयञ्च वेदिञ्चैव कुशस्रवम् ।। ३५.

त्याने नियमाप्रमाणे गार्हपत्य अग्नी, अन्वाहार्य विधी, आहवनीय अग्नी आणि कुशश्रव नावाचा यज्ञवेदी स्थापन केला.

प्रोक्षणीयं स्रुवञ्चैव अवभृथं तथैव च। अथ त्रीनिह यश्चक्रे हव्यभाग प्रदान्मखे ।। ३५.

त्याने प्रोक्षणासाठी पात्र, स्रुवा, अवभृथस्नान आणि इथेच यज्ञात तीन प्रकारची हव्यांची विभागणी केली.

हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि। भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्म्मणि ।। ३५.

त्याने देवांसाठी हव्ये, पितरांसाठी कव्ये, भोगासाठी यज्ञविधीने विभागून दिल्या; आणि तोच यज्ञ आहे, यज्ञकर्मात.

यूपान् समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि। यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञीयांश्च तथानलान् ।। ३५.

त्याने यूप, समिधा, स्रुवा, सोम, पवित्र, परिधी, यज्ञासाठी लागणारी द्रव्ये आणि यज्ञाग्नी यांची निर्मिती केली.

सदस्यान् यजमानांश्च अश्वमेधान् क्रतूत्तमान्। विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्म्मणा ।। ३५.

पूर्वी ज्याने परमैश्वर्याने स्रष्टा, यजमान आणि अश्वमेधासारख्या श्रेष्ठ यज्ञांची निर्मिती केली, तोच तो तेजस्वी आहे.

युगानुरूपं यः कृत्वा त्रील्लोँकान् हि यथाक्रमम्। क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकालमेव च ।। ३५.

ज्याने प्रत्येक युगानुसार तीनही लोकांची योग्य क्रमाने निर्मिती केली, आणि क्षण, निमिष, काष्ठा, कला आणि त्रिकाळ यांचीही रचना केली.

मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनसंवत्सरास्तथा। ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधन्तथा ।। ३५.

त्याने मुहूर्त, तिथी, महिने, दिवस, वर्षे, ऋतू, काळाचे संयोग आणि तिहेरी प्रमाण यांचीही निर्मिती केली.

आयुः क्षेत्राण्युपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्। मेधा वित्तं च शौर्य्यञ्च शास्त्रस्यैव च पारणम् ।। ३५.

त्याने आयुष्य, क्षेत्र, वाढ, गुण, रूपाची शोभा, बुद्धी, संपत्ती, शौर्य आणि शास्त्राचा पारंगतपणा यांची स्थापना केली.

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः। त्रैकाल्यं त्रीणि कर्म्माणि तिस्रो मायास्त्रयो गुणाः ।। ३५.

तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्य, तीन अग्नी, त्रिकाळ, तीन कर्मे, तीन माया आणि तीन गुण यांची निर्मिती त्याने केली.

सृष्टा लोकाः सुराश्चैव येनात्यन्तेन कर्म्मणा। सर्व्वभूतगणाः सृष्टाः सर्व्वभूतगणात्मना ।। ३५.

ज्याच्या अत्युच्च कर्मामुळे लोक, देव आणि सर्व जीवांची निर्मिती झाली, आणि जो सर्व जीवांचा आत्मा आहे.

नृणामिन्द्रियपूर्व्वेण योगेन रमते च यः । गतागतानां यो नेता सर्व्वत्र विविधेश्वरः ।। ३५.

जो मनुष्यांच्या इंद्रियांच्या योगाने आनंद घेतो, सर्वांच्या येण्या-जाण्याचा नेता आहे, आणि सर्व ठिकाणी विविधतेचा स्वामी आहे.

यो गतिर्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्म्मणाम्। चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।। ३५.

जो धर्माने चालणाऱ्यांना मार्ग दाखवतो आणि पाप करणाऱ्यांना मार्गच नसतो, तोच चार वर्णांचा उगम आणि चार वर्णांचा रक्षक आहे.

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः। दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः ।। ३५.

जो चारही वेद जाणतो, चार आश्रमांचा आधार आहे, दिशा, आकाश, पृथ्वी, पाणी, वारा आणि अग्नी हे सगळे तोच आहे.

चन्द्रसूर्य्यद्वयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदाचरः। यः परः श्रूयते देवो यः परं श्रूयते तपः ।। ३५.

चंद्र आणि सूर्य ही दोन तेजोमय दिवे, युगांचा स्वामी, रात्रभर भ्रमण करणारा, जो परम देव म्हणवला जातो आणि जो परम तप म्हणतात, तोच आहे.

यः परन्तपसः प्राहुर्यः परम्परमात्मवान्। आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः ।। ३५.

जो श्रेष्ठ तपस्वी म्हणून ओळखला जातो, जो सर्वोच्च आणि स्वतःमध्ये स्थिर आहे, जो आदित्यांपासून सुरू होणारा देव आहे आणि जो दैत्यांचा संहार करणारा सामर्थ्यवान आहे.