वायुपुराणम्

मनुष्यप्रकृतीन् देवान् कीर्त्यमानान्निबोधत । सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः साम्ब एव च ।। ३५.

आता माणसांचे आणि देवांचे स्वरूप सांगितले जाते, ते लक्ष देऊन ऐका. संकर्षण, वासुदेव, प्रद्युम्न आणि सांब हे आहेत.

अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः। सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो मणिवरस्तथा ।। ३५.

अनिरुद्धसुद्धा—हे पाच जण वंशातील प्रसिद्ध वीर आहेत. सात ऋषी, कुबेर, यक्ष आणि मणिवर हे सुद्धा आहेत.

शालकी बदरश्चैव विद्वान् धन्वन्तरिस्तथा। नन्दिनश्च महादेवः शालङ्कायन उच्यते। आदिदेवस्तदा जिष्णुरेभिश्च सह दैवतैः ।। ३५.

शालकी, बडर, विद्वान धन्वंतरी, नंदिन जो महादेव आहे, शालंकायन असे ज्याला म्हणतात, आदिदेव आणि जिष्णु—हे सर्व देवतांसह आहेत.

विष्णुः किमर्थं सम्भूतः स्मृताः सम्भूतयः कति। भविष्याः कति वान्ये तु प्रादुर्भावा महात्मनः ।। ३५.

विष्णू कशासाठी जन्माला आला, त्याचे किती जन्म स्मरणात आहेत, आणि या महान आत्म्याचे भविष्यात किती अवतार होतील?

ब्रह्मक्षेत्रे युगान्तेषु किमर्थमिह जायते । पुनः पुनर्म्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३५.

ब्रह्माच्या क्षेत्रात युगांच्या शेवटी तो का जन्म घेतो? पुन्हा पुन्हा माणसांमध्ये तो का येतो? आम्ही विचारतो आहोत, ते आम्हाला सांग.

विस्तरेणैव सर्वाणि कर्म्माणि रिपुघातिनः। श्रोतुमिच्छामहे सम्यग् देहैः कृष्णस्य धीमतः ।। ३५.

शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, बुद्धिमान कृष्णाने आपल्या विविध देहांतून केलेली सर्व कर्मे आम्हाला सविस्तर ऐकायची आहेत.

कर्म्मणामानुपूर्व्यञ्च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो । या चास्य प्रकृतिः सूत ताश्चास्मान् वक्तुमर्हसि ।। ३५.

त्याची कर्मांची क्रमवारी, त्याचे अवतार आणि त्याचे स्वरूप—हे सर्व, सूत, आम्हाला सांगावे.

कथं स भगवान् विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः। वसुदेवकुले धीमान् वासुदेवत्वमागतः ।। ३५.

तो भगवंत विष्णू, देवांचा शत्रू नाश करणारा, बुद्धिमान—तो वसुदेवाच्या घरात वासुदेव कसा झाला?

अमरैः सूत किं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलंकृतम्। देवलोकं समुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः ।। ३५.

सूत, अमरांनी असे कोणते पुण्य केले की, पुण्यवानांनी सजवलेल्या देवलोकाचा त्याग करून तो या मर्त्यलोकात आला?

देवमानुषयोर्नेता भूर्भुवःप्रसवो हरिः। किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुषे समवेशयत् ।। ३५.

देव आणि माणसांचा नेता, भू: आणि भुव: यांचा मूळ असलेला हरि—तो दिव्य आत्मा माणसाच्या रूपात का आला?

यश्चक्रं वर्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्। मनुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः ।। ३५.

जो एकटाच माणसांच्या मनाचा चक्र फिरवतो—तो चक्रधारी श्रेष्ठ कसा माणसांमध्ये बुद्धी निर्माण करतो?

गोपायनं यः कुरुते जगतां सार्व्वलौकिकम्। स कथं गां गतो विष्णुर्गोपमन्वकरोत्प्रभुः ।। ३५.

जो गायी राखणे सर्व जगात सर्वसामान्य करतो—तो विष्णू, प्रभू, गायींकडे कसा गेला आणि गवळण झाला?

महाभूतानि भूतात्मा यो ददार चकार ह। श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः ।। ३५.

जो सर्व भूतांचा आत्मा आहे, ज्याने महाभूतांची निर्मिती केली—तो लक्ष्मीचा प्रिय, पृथ्वीवर स्त्रीच्या गर्भात कसा धरला गेला?

येन लोकान् क्रमैर्जित्त्वा त्रिभिस्त्रींस्त्रिदशेप्सया। स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिवर्गप्रवरास्त्रयः ।। ३५.

ज्याने तीन पावलांनी जग जिंकले आणि जगाचे मार्ग—तीन श्रेष्ठ पुरुषार्थ—स्थापन केले.

योऽन्तकाले जगत्पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः। लोकमेकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन वर्त्मना ।। ३५.

जो जगाचा अंत येता, जलमय रूप घेऊन, जग पिऊन टाकतो आणि दृश्य-अदृश्य मार्गाने जग एक महासागर करतो.

यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुरास्थितः। ददौ जित्त्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः ।। ३५.

जो प्राचीन काळी, प्राचीन आत्मा, वराह रूप धारण करून, पृथ्वी जिंकून देवांना दिली—तो देवांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च यत्पुनः। पूर्व्वदैत्यो महावीर्य्यो हिरण्यकशिपुर्हतः ।। ३५.

ज्याने सिंहाचे रूप घेऊन, पुन्हा ते दोन भाग केले, आणि पूर्वीचा महाशक्तिमान दैत्य हिरण्यकशिपू ठार केला.

यः पुरा ह्यनलो भूत्वा और्व्वः संवर्त्तको विभुः। पातालस्थोऽर्णवगतः पपौ तोयमयं हविः ।। ३५.

जो पूर्वी और्व नावाचा अग्नी होऊन, सर्वत्र पसरलेला संवार्तक अग्नी पाताळात राहिला आणि समुद्रात जाऊन पाण्याचं हवन पिऊन टाकलं, तोच तो आहे.

सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः। सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे ।। ३५.

ज्याला प्रत्येक युगात हजार पाय, हजार किरणं, हजार डोकी असलेला देव असं म्हणतात, तोच तो देव आहे.

नाभ्यारण्याः समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्। एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम् ।। ३५.

ज्याच्या नाभीच्या वनातून पितृगृह उत्पन्न झालं, आणि जेव्हा सगळं जग एका समुद्रानं व्यापलं होतं, तेव्हा ते कमळ, म्हणजेच निर्मळ कमळ, प्रकट झालं.

येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये। सर्व्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः ।। ३५.

ज्याने तारकासुराच्या युद्धात सर्व देवांचं रूप धारण करून, सर्व शस्त्रांनी सज्ज होऊन, दैत्यांचा संहार केला, तोच तो आहे.

गरुडस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः। उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः। यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय तिमिरं महत् ।। ३५.

गरुडावर बसून, ज्याने समुद्राच्या उत्तरेकडील काठी, अमृताच्या क्षीरसागरात, काळनेमिला पाण्यात बुडवून पराभूत केलं; आणि जो तिथेच, अनंत ध्यानात, घन अंधारात विसावला आहे.

पुराणी गर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरा यम्। शक्रञ्च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ।। ३५.

पूर्वी अदितीने, आपल्या दिव्य तपाच्या बळावर, त्याला पोटात वाढवलं; आणि जो अजून गर्भात असतानाच, दैत्यांनी वेढलेल्या इंद्राला मोठ्या प्रमाणात नम्र केलं.

यदानिलो लोकपदानि हृत्वा चकार दैत्यान् सलिलेशयांस्तान् । कृत्वादिदेवस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव ।। ३५.

जेव्हा वाऱ्याने सगळ्या लोकांचे निवासस्थान उडवून नेले आणि दैत्यांना पाण्यात टाकलं, तेव्हा आदिदेवाने स्वर्गातील देवांची निर्मिती केली आणि पुरूहूताला त्यांचा स्वामी केलं.

गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्य्येण कर्म्मणा। अग्निमाहवनीयञ्च वेदिञ्चैव कुशस्रवम् ।। ३५.

त्याने नियमाप्रमाणे गार्हपत्य अग्नी, अन्वाहार्य विधी, आहवनीय अग्नी आणि कुशश्रव नावाचा यज्ञवेदी स्थापन केला.

प्रोक्षणीयं स्रुवञ्चैव अवभृथं तथैव च। अथ त्रीनिह यश्चक्रे हव्यभाग प्रदान्मखे ।। ३५.

त्याने प्रोक्षणासाठी पात्र, स्रुवा, अवभृथस्नान आणि इथेच यज्ञात तीन प्रकारची हव्यांची विभागणी केली.

हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि। भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्म्मणि ।। ३५.

त्याने देवांसाठी हव्ये, पितरांसाठी कव्ये, भोगासाठी यज्ञविधीने विभागून दिल्या; आणि तोच यज्ञ आहे, यज्ञकर्मात.

यूपान् समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि। यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञीयांश्च तथानलान् ।। ३५.

त्याने यूप, समिधा, स्रुवा, सोम, पवित्र, परिधी, यज्ञासाठी लागणारी द्रव्ये आणि यज्ञाग्नी यांची निर्मिती केली.

सदस्यान् यजमानांश्च अश्वमेधान् क्रतूत्तमान्। विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्म्मणा ।। ३५.

पूर्वी ज्याने परमैश्वर्याने स्रष्टा, यजमान आणि अश्वमेधासारख्या श्रेष्ठ यज्ञांची निर्मिती केली, तोच तो तेजस्वी आहे.