वायुपुराणम्

जाता भस्मव्यपोहिन्यां ब्रह्मर्षिगणसम्मताः। वैखानसा मुनिगणास्तपःश्रुतपरायणाः ।। ४.

भस्मातून जन्मलेले, पवित्र करणारे, वैखानस ऋषीगण ब्रह्मर्षींच्या मान्यतेचे आहेत, ते तप आणि वेदज्ञानाला समर्पित आहेत.

स्रोतोभ्यस्तस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसम्मितौ। विदुर्जन्माक्षरजसो विमला नेत्रसम्भवाः ४.

त्याच्या प्रवाहांतून अश्विनी कुमार जन्मले, दोघेही रूपाने सारखे, त्यांचा जन्म निर्मळ, कलंकरहित आणि डोळ्यांतून झाला असे मानले जाते.

ज्येष्ठाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे। ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः ।। ४.

प्रजांचे ज्येष्ठ स्वामी त्याच्या प्रवाहांतून जन्मले; ऋषी केसांच्या रोमकूपांतून, आणि इतर घामाच्या अशुद्धतेतून उत्पन्न झाले.

दारुणा हि रुते मासा निर्यासाः पक्षसन्धयः। वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्रं ज्योतिश्च दारुणम् ।। ४.

मास खूप कठीण असतात, पक्ष म्हणजे त्यांचे संधी, वर्षे, दिवस-रात्र आणि पितर म्हणजे कठीण तेज.

रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्। तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमश्च पशवः स्मृताः ।। ४.

जे भयंकर आहे ते लाल म्हणतात, लाल म्हणजे सोनं मानलं जातं; ते मैत्रीपूर्ण समजावं, आणि धूर म्हणजे पशू असे सांगितले आहे.

येऽर्च्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समुद्भवाः। अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना ज्योतिषो दिव्यमानुषाः ।। ४.

त्याच्या ज्या ज्वाळा आहेत ते रुद्र, तसेच आदित्य त्यातून जन्मले; अंगारांतून दिव्य आणि मानवी तेज उत्पन्न झाले.

आदिमानस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मसमुद्भवः। सर्वकामदमित्याहुस्तत्र कन्यामुदाहरन् ।। ४.

मनाच्या जगाचा आद्य ब्रह्मा, जो ब्रह्मातून उत्पन्न झाला, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे; तेथे एका कन्येचा उल्लेख आहे.

ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसीदति। इमे वै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रजेश्वराः ।। ४.

तेथे ब्रह्मा, देवांचा गुरु, त्रैदशिकांसोबत संतुष्ट होतो; हे प्रजांचे स्वामी सर्व प्रजा निर्माण करतील.

स्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः। तत्प्रसादादिमाँल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः ।। ४.

सर्व प्रजांचे स्वामी आणि तपस्वी, त्याच्या कृपेने, या जगांना आणि त्यांच्या कर्मांना सुरुवातीपासूनच टिकवतात.

द्वन्द्वं संवर्द्धयामास तव तेजोविवर्द्धनम्। देवेषु वेदविद्वांसः सर्वे राजर्षयस्तथा ।। ४.

त्याने त्या द्वंद्वाचा विकास केला, तुझ्या तेजात वाढ केली; देवांमध्ये, सर्व वेद जाणणारे आणि राजर्षीही होते.

वेदमन्त्र पराः सर्वे प्रजापतिगुणोद्भवाः। अनन्तं ब्रह्म सत्यञ्च तपश्च परमं भुवि ।। ४.

सर्वजण वेदमंत्रांना समर्पित, प्रजापतींच्या गुणांनी युक्त; अनंत ब्रह्म, सत्य आणि पृथ्वीवरील श्रेष्ठ तप.

सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो। ब्रह्म च ब्राह्मणाश्चैव लोकाश्चैव चराचराः ।। ४.

हे प्रभो, आम्ही सर्व आणि हे ब्रह्मा, ब्राह्मण, तसेच सर्व जग—जगातील जड आणि जंगम—हे सगळे तुझ्याच संतती आहोत.

मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह। अपत्यानीह सञ्चिन्त्य तेऽपत्यङ्कामयामहे ।। ४.

सर्वप्रथम मरीची आणि मग देवता व ऋषी यांची निर्मिती करून, आम्ही येथे संततीची कल्पना केली आणि आता आम्हाला अपत्याची इच्छा झाली आहे.

तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषिभिः सह। एतद्वंशसमुद्भूताः स्थानकालाभिमानिनः ।। ४.

त्या यज्ञात, हे महात्म्या, देवता आणि ऋषी, या वंशातून उत्पन्न झालेले, आपापल्या स्थानाचा आणि काळाचा स्वामी झाले.

न च तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः। युगादिनिधनाच्चैव स्थापयेयुरिमाः प्रजाः ।। ४.

पण त्यांनी या सृष्टीला त्याच स्वरूपात स्थापन केले नाही; युगाच्या आरंभापासून शेवटापर्यंत या प्रजांची स्थापना केली.

ततोऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यविचारयन् । एवं देवा विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः। भवतां वंशसम्भूताः पुनरेते महर्षयः ।। ४.

मग लोकांचे गुरु, सर्वश्रेष्ठ सत्याचा विचार करून म्हणाले—'हे देवहो, तुम्ही सर्व माझ्याच कृतीने निर्माण झालात, यात शंका नाही; आणि हे महर्षी पुन्हा तुमच्या वंशातून उत्पन्न झाले आहेत.'

तेषां भृघोः कीर्तयिष्ये वंशं पूर्वमहात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः ।। ४.

त्यांच्यातील भृगु या प्राचीन महात्म्याचा वंश मी सविस्तर आणि क्रमाने, पहिल्या प्रजापतीपासून सांगणार आहे.

भार्या भृगोरप्रतिमे उत्तमेऽभिजने शुभे। हिरण्यकशिपोः कन्या दिव्या नाम परिश्रुता। पुलोम्नश्चापि पौलोमी दुहिता वर वर्णिनी ।। ४.

भृगुची पत्नी अतुलनीय, श्रेष्ठ आणि शुभ वंशातील होती; ती हिरण्यकशिपूची दिव्य आणि प्रसिद्ध कन्या होती, तसेच पुलोमनची सुंदर कन्या पौलोमीही होती.

भृगोस्त्वजनयद्दिव्या काव्यं वेदविदां वरम्। देवासुराणामाचार्यं शुक्रङ्कविसुतं ग्रहम् ।। ४.

भृगुपासून त्या दिव्य स्त्रीने वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कवीला जन्म दिला, जो देव-दानवांचा आचार्य, शुक्र आणि कवीचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो.

स शुक्रश्चोशना ख्यातः स्मृतः काव्योऽपि नामतः। पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी। शुक्रस्य भार्याङ्गी नाम विजज्ञे चतुरः सुतान् ।। ४.

तोच शुक्र उशना म्हणूनही प्रसिद्ध आहे आणि कवी ह्या नावानेही ओळखला जातो; पितरांची मानसकन्या, सोमपान करणाऱ्यांमध्ये यशस्विनी, अंगी नावाची, शुक्राची पत्नी झाली आणि तिने त्याला चार पुत्र दिले.

ब्राह्मेण तेजसा युक्तः स चातो ब्रह्मवित्तमः। तस्यामेव तु चत्वारः पुत्राः शुक्रस्य जज्ञिरे ।। ४.

ब्रह्माच्या तेजाने युक्त झाल्यामुळे तो ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ झाला; त्या अंगीपासूनच शुक्राला चार पुत्र झाले.

त्वष्टा वरूत्री द्वावेतौ शण्डामर्कौ च तावुभौ। ते तदादित्यसङ्काशा ब्रह्म कल्पाः प्रभावतः ।। ४.

त्वष्टा आणि वरुत्री—हे दोघे, तसेच शंड आणि मर्क—हे दोघेही, हे सर्व तेजस्वी सूर्याप्रमाणे आणि सामर्थ्याने ब्रह्मासमान होते.

रञ्जनः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहद्गिराः। वरूत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठाः सुरयाजकाः ।। ४.

रंजन, पृथु, अश्मि आणि विद्वान बृहद्गिर—हे वरुत्रीचे पुत्र, ब्रह्मनिष्ठ आणि देवांची पूजा करणारे होते.

इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययोजयन्। निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमब्रवीत् ।। ४.

यज्ञधर्माचा नाश करण्यासाठी त्यांनी मनूकडे जाऊन त्याला सहभागी केले; धर्माचा नाश होत असल्याचे पाहून इंद्राने मनूस सांगितले.

एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम्। श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद् देशादपाक्रमन् ।। ४.

'याच लोकांद्वारे मी तुला यज्ञ करवीन,' असे इंद्राने सांगितले; इंद्राचे हे शब्द ऐकून ते त्या स्थळावरून निघून गेले.

तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो धर्मपत्नीञ्च चेतनाम्। ग्रहेण मोचयित्वा तु ततः सोऽनुससार ताम् ।। ४.

जेव्हा ते अदृश्य झाले, तेव्हा इंद्राने धर्मपत्नी आणि तिच्या मनाला बंधनातून मुक्त केले आणि मग तिचा पाठलाग केला.

तत इन्द्रविनाशाय यतमानान् यतींस्तु तान् । तत्रागतान् पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रः प्रहन्यतु। सुष्वाप देवदेवस्य वेद्यां वै दक्षिणे ततः ।। ४.

मग इंद्राचा नाश करण्यासाठी प्रयत्न करणारे ते यती पुन्हा तेथे आले; ते दुष्ट असल्याचे पाहून इंद्राने त्यांना पराभूत केले; नंतर तो देवाधिदेवाच्या वेदीच्या दक्षिण बाजूस झोपला.

तेषान्तु भक्ष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह। शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूराण्यभवंस्ततः ।। ४.

तेथे शालावृकांसह त्यांना खात असताना, त्यांच्या डोकी खाली पडली आणि त्यांपासून खजुरीची झाडे निर्माण झाली.

एवं वरूत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा। यजन्यां देवयानी च शुक्रस्य दुहिताऽभवत् ।। ४.

अशा रीतीने वरुत्रीचे पुत्र पूर्वी इंद्राने यज्ञात मारले; आणि देवयानी ही शुक्राची कन्या झाली.