वायुपुराणम्

केशैर्लम्बैः समुद्भूतस्तस्मात्तु पुलहः स्मृतः । वसुमध्यात्समुत्पन्नो वसुमान् वसुधाश्रयः ।। ४.

लांब केसांतून पुलहाचा जन्म झाला, म्हणून त्याला पुलह म्हणतात. वसुंच्या मध्यातून वसुमान, जो पृथ्वीवर आधार घेतो, तो उत्पन्न झाला.

वसिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते व्रह्मवादिभिः । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः षण्महर्षयः ।। ४.

जो सत्य जाणणाऱ्यांनी आणि वेदज्ञांनी वसिष्ठ असं म्हटलं आहे. हे सहा महर्षी ब्रह्माचे मानसपुत्र आहेत.

लोकस्य सन्तानकरास्तैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः। प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणः सुताः ।। ४.

हेच जगाच्या संततीचे कारणीभूत झाले आणि त्यांनी या सृष्टीला वाढवलं. म्हणून ब्रह्माचे हे पुत्र प्रजापती म्हणून ओळखले जातात.

अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः। उत्पादिता ऋषिगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः ।। ४.

या महान ऋषींनीच इतर पितरही निर्माण झाले, आणि हे सात ऋषींचे गट सर्व लोकांत प्रसिद्ध झाले आहेत.

मारीचा भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसोऽपरे। पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वासिष्ठाश्चैव विश्रुताः। आत्रेयाश्च गणाः प्रोक्ताः पितॄणां लोकविश्रुताः ।। ४.

मरीचि, भृगु, अत्रि, अंगिरस, पौलस्त्य, पौलह, वसिष्ठ आणि आत्रेय — हे पितरांचे गट जगभर प्रसिद्ध आहेत.

एते समासतस्तात पुरैव तु गुणास्त्रयः। अपूर्वश्च प्रकाशाश्च ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः ।। ४.

हे सर्व, पूर्वीपासूनच, तीन गुणांनी युक्त होते — ते अद्वितीय, तेजस्वी आणि प्रकाशमान होते, हे सर्वांना माहीत आहे.

तेषां राजा यमो देवो यमैर्विहितकल्मषाः। अपरे प्रजानां पतयस्ताञ्छृणुध्वमतन्द्रिताः ।। ४.

त्यांच्यात यम हा देव राजासारखा आहे, आणि दोष असलेल्यांना यमांनी वश केले आहे; इतर काही प्रजांचे स्वामी आहेत — त्यांची नावे लक्षपूर्वक ऐका.

कर्द्दमः कश्यपः शेषो विक्रान्तः सुश्रुवास्तथा। बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान् स शुचिश्रवाः ।। ४.

कर्दम, कश्यप, शेष, विक्रांत, सुश्रुव, बहुपुत्र, कुमार, विवस्वान आणि शुचिश्रवा — ही त्यांची नावे आहेत.

प्रचेतसोऽरिष्टनेमिर्बहुलस्व प्रजापतिः। इत्येवमादयोऽन्येऽपि बहवश्च प्रजेश्वराः ।। ४.

प्रचेतस, अरिष्टनेमि, बहुलस्व, प्रजापती — असे आणि आणखी बरेच प्रजांचे स्वामी आहेत.

कुशोच्चया वालखिल्याः सम्भूताः परमर्षयः। मनोजवाः सर्वगताः सार्वभौमाश्च तेऽभवन् ।। ४.

कुशाच्या टोकांपासून उत्पन्न झालेले वालखिल्य हे श्रेष्ठ ऋषी, मनासारखे वेगवान, सर्वत्र व्यापलेले आणि पृथ्वीचे अधिपती झाले.

जाता भस्मव्यपोहिन्यां ब्रह्मर्षिगणसम्मताः। वैखानसा मुनिगणास्तपःश्रुतपरायणाः ।। ४.

भस्मातून जन्मलेले, पवित्र करणारे, वैखानस ऋषीगण ब्रह्मर्षींच्या मान्यतेचे आहेत, ते तप आणि वेदज्ञानाला समर्पित आहेत.

स्रोतोभ्यस्तस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसम्मितौ। विदुर्जन्माक्षरजसो विमला नेत्रसम्भवाः ४.

त्याच्या प्रवाहांतून अश्विनी कुमार जन्मले, दोघेही रूपाने सारखे, त्यांचा जन्म निर्मळ, कलंकरहित आणि डोळ्यांतून झाला असे मानले जाते.

ज्येष्ठाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे। ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः ।। ४.

प्रजांचे ज्येष्ठ स्वामी त्याच्या प्रवाहांतून जन्मले; ऋषी केसांच्या रोमकूपांतून, आणि इतर घामाच्या अशुद्धतेतून उत्पन्न झाले.

दारुणा हि रुते मासा निर्यासाः पक्षसन्धयः। वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्रं ज्योतिश्च दारुणम् ।। ४.

मास खूप कठीण असतात, पक्ष म्हणजे त्यांचे संधी, वर्षे, दिवस-रात्र आणि पितर म्हणजे कठीण तेज.

रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्। तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमश्च पशवः स्मृताः ।। ४.

जे भयंकर आहे ते लाल म्हणतात, लाल म्हणजे सोनं मानलं जातं; ते मैत्रीपूर्ण समजावं, आणि धूर म्हणजे पशू असे सांगितले आहे.

येऽर्च्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समुद्भवाः। अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना ज्योतिषो दिव्यमानुषाः ।। ४.

त्याच्या ज्या ज्वाळा आहेत ते रुद्र, तसेच आदित्य त्यातून जन्मले; अंगारांतून दिव्य आणि मानवी तेज उत्पन्न झाले.

आदिमानस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मसमुद्भवः। सर्वकामदमित्याहुस्तत्र कन्यामुदाहरन् ।। ४.

मनाच्या जगाचा आद्य ब्रह्मा, जो ब्रह्मातून उत्पन्न झाला, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे; तेथे एका कन्येचा उल्लेख आहे.

ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसीदति। इमे वै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रजेश्वराः ।। ४.

तेथे ब्रह्मा, देवांचा गुरु, त्रैदशिकांसोबत संतुष्ट होतो; हे प्रजांचे स्वामी सर्व प्रजा निर्माण करतील.

स्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः। तत्प्रसादादिमाँल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः ।। ४.

सर्व प्रजांचे स्वामी आणि तपस्वी, त्याच्या कृपेने, या जगांना आणि त्यांच्या कर्मांना सुरुवातीपासूनच टिकवतात.

द्वन्द्वं संवर्द्धयामास तव तेजोविवर्द्धनम्। देवेषु वेदविद्वांसः सर्वे राजर्षयस्तथा ।। ४.

त्याने त्या द्वंद्वाचा विकास केला, तुझ्या तेजात वाढ केली; देवांमध्ये, सर्व वेद जाणणारे आणि राजर्षीही होते.

वेदमन्त्र पराः सर्वे प्रजापतिगुणोद्भवाः। अनन्तं ब्रह्म सत्यञ्च तपश्च परमं भुवि ।। ४.

सर्वजण वेदमंत्रांना समर्पित, प्रजापतींच्या गुणांनी युक्त; अनंत ब्रह्म, सत्य आणि पृथ्वीवरील श्रेष्ठ तप.

सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो। ब्रह्म च ब्राह्मणाश्चैव लोकाश्चैव चराचराः ।। ४.

हे प्रभो, आम्ही सर्व आणि हे ब्रह्मा, ब्राह्मण, तसेच सर्व जग—जगातील जड आणि जंगम—हे सगळे तुझ्याच संतती आहोत.

मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह। अपत्यानीह सञ्चिन्त्य तेऽपत्यङ्कामयामहे ।। ४.

सर्वप्रथम मरीची आणि मग देवता व ऋषी यांची निर्मिती करून, आम्ही येथे संततीची कल्पना केली आणि आता आम्हाला अपत्याची इच्छा झाली आहे.

तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषिभिः सह। एतद्वंशसमुद्भूताः स्थानकालाभिमानिनः ।। ४.

त्या यज्ञात, हे महात्म्या, देवता आणि ऋषी, या वंशातून उत्पन्न झालेले, आपापल्या स्थानाचा आणि काळाचा स्वामी झाले.

न च तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः। युगादिनिधनाच्चैव स्थापयेयुरिमाः प्रजाः ।। ४.

पण त्यांनी या सृष्टीला त्याच स्वरूपात स्थापन केले नाही; युगाच्या आरंभापासून शेवटापर्यंत या प्रजांची स्थापना केली.

ततोऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यविचारयन् । एवं देवा विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः। भवतां वंशसम्भूताः पुनरेते महर्षयः ।। ४.

मग लोकांचे गुरु, सर्वश्रेष्ठ सत्याचा विचार करून म्हणाले—'हे देवहो, तुम्ही सर्व माझ्याच कृतीने निर्माण झालात, यात शंका नाही; आणि हे महर्षी पुन्हा तुमच्या वंशातून उत्पन्न झाले आहेत.'

तेषां भृघोः कीर्तयिष्ये वंशं पूर्वमहात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः ।। ४.

त्यांच्यातील भृगु या प्राचीन महात्म्याचा वंश मी सविस्तर आणि क्रमाने, पहिल्या प्रजापतीपासून सांगणार आहे.

भार्या भृगोरप्रतिमे उत्तमेऽभिजने शुभे। हिरण्यकशिपोः कन्या दिव्या नाम परिश्रुता। पुलोम्नश्चापि पौलोमी दुहिता वर वर्णिनी ।। ४.

भृगुची पत्नी अतुलनीय, श्रेष्ठ आणि शुभ वंशातील होती; ती हिरण्यकशिपूची दिव्य आणि प्रसिद्ध कन्या होती, तसेच पुलोमनची सुंदर कन्या पौलोमीही होती.

भृगोस्त्वजनयद्दिव्या काव्यं वेदविदां वरम्। देवासुराणामाचार्यं शुक्रङ्कविसुतं ग्रहम् ।। ४.

भृगुपासून त्या दिव्य स्त्रीने वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कवीला जन्म दिला, जो देव-दानवांचा आचार्य, शुक्र आणि कवीचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो.