वायुपुराणम्

भगवत्तेजसा ग्रस्तो जाम्बवान् प्रसभं मणिम्। सुतां जाम्बवतीमाशु विष्वक्सेनाय दत्तवान् ।। ३४.

भगवंताच्या तेजामुळे जांबवन्त हरला आणि त्याने जबरदस्तीने मणी व आपली कन्या जांबवती दोन्ही विष्वक्सेनाला दिली.

मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्म विशुद्धये। अनुनीय ऋक्षराजं निर्ययौ च तदा बिलात् ।। ३४.

स्वतःचे शुद्धीकरण करण्यासाठी त्याने स्यमन्तक मणी घेतला आणि अस्वलराजाशी समेट करून मग गुहेतून बाहेर पडला.

एवं स मणिमादाय विशोद्ध्यात्मानमात्मना। ददौ सत्राजिते तं वै मणिं सात्वतसन्निधौ ।। ३४.

अशा प्रकारे मणी घेऊन स्वतःला शुद्ध करून त्याने तो मणी सात्वतांच्या उपस्थितीत सत्राजिताला दिला.

कन्यां पुनर्जाम्बवतीमुवाच मधुसूदनः। तस्मान्मिथ्याभिशापात् स व्यमुच्यत जनार्दनः ।। ३४.

मधुसूदनाने पुन्हा जांबवतीशी संवाद साधला आणि त्या खोट्या आरोपातून जनार्दन मुक्त झाला.

इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्येह व्यपोहिताम्। वेद मिथ्याभिशस्तेः स नाभिशस्यति कर्हिचित् ।। ३४.

जो कोणी जाणतो की कृष्णावरचा हा खोटा आरोप येथे दूर झाला आहे, तो कधीच कोणावर खोटा आरोप करणार नाही.

दश स्वसृभ्यो भार्य्याभ्यः शत्रजित्तः शतं सुताः। ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्गकारस्तु पूर्व्वजः। वीरो व्रतपतिश्चैव ह्यपस्वान्तश्च सुप्रियः ।। ३४.

सत्राजिताच्या दहा पत्नींपासून शंभर मुले झाली. त्यात तीन प्रसिद्ध होते: मोठा भंगकार, वीर आणि व्रतपति, आणि सर्वात लहान सुप्रिया.

अथ द्वारवती नाम भङ्गकारस्य सुप्रजा। सुषुवे सा कुमारीस्तु तिस्रो रूपगुणान्विताः ।। ३४.

नंतर, भंगकाराची कन्या द्वारावती, जी उत्तम संततीची होती, तिने रूप आणि गुणांनी युक्त असे तीन मुलगे जन्माला घातले.

सत्य भामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनीव दृढव्रता। तथा तपस्विनी चैव पिता कृष्णस्य तां ददौ ।। ३४.

स्त्रियांमध्ये सत्यभामा श्रेष्ठ होती, ती व्रतस्थ आणि तपस्विनी होती. तिच्या वडिलांनी तिला कृष्णाला दिले.

यत्तत् सत्राजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम्। प्रादात्तदाहरद्रत्नं भोजेन शतधन्वना ।। ३४.

कृष्णाने सत्राजिताला दिलेला स्यमन्तक मणी नंतर भोजांचा शतधन्वा याने घेतला.

तदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामनिन्दिताम्। अक्रूरो रत्नमन्विच्छन् मणिञ्चैव स्यमन्तकम् ।। ३४.

मग अक्रूराने मणी मिळवण्याच्या इच्छेने निष्कलंक सत्यभामेचा आणि स्यमन्तक मणीचाही शोध घेतला.

भद्रकारं ततो हत्वा शतधन्वा महाबलः। रात्रौ तं मणिमादाय ततोऽक्रूराय दत्तवान् ।। ३४.

मग बलाढ्य शतधन्वाने भद्रकाराचा वध केला आणि रात्री मणी घेऊन तो अक्रूराला दिला.

अक्रूरस्तु तदा रत्नमादाय स नरर्षभः। समयं कारणं चक्रे बोध्यो नान्यैस्त्वयेत्युत ।। ३४.

त्यावेळी अक्रूराने तो मौल्यवान रत्न घेतला आणि एक करार केला, 'हे फक्त तुलाच माहीत राहू दे, दुसऱ्या कुणालाही सांगू नकोस.'

वयमभ्युपपत्स्यामः कृष्णेन त्वं प्रधर्षितः। मम च द्वारकाः सर्वा वशे तिष्टन्त्यसंशयम् ।। ३४.

'आम्ही तुझ्याशी सहमती दर्शवू; जर कृष्णाने तुला हरवले, तर द्वारकेतील सर्व लोक नक्कीच माझ्या अधीन राहतील.'

हते पितरि दुःशार्त्ता सत्यभामा यशस्विनी। प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम् ।। ३४.

वडील मारले गेल्यावर, यशस्विनी सत्यभामा दुःखाने भरली आणि तिने रथावर बसून वारणावत या नगराकडे प्रस्थान केले.

सत्यभामा तु तद्वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः। भर्तुर्निवेद्य दुःखार्त्ता पार्श्वस्थाश्रूण्यवर्तयत् ।। ३४.

दुःखाने व्याकुळ झालेली सत्यभामा, भोजकुळातील शतधन्व्याचे कृत्य आपल्या पतीला सांगितले आणि त्याच्या शेजारी बसून अश्रू ढाळू लागली.

पाण्डवानान्तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम् । तुल्यार्थे चैव भ्रातॄणां नियोजयति सात्यकिम् ।। ३४.

पांडव जळून गेले असता, हरीने त्यांचे अंतिम संस्कार केले आणि त्यांच्या भावांसाठीही त्याच हेतूने सात्यकीला सांगितले.

तत स्त्वरितमागम्य द्वारकां मधुसूदनः। पूर्व्वजं हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ।। ३४.

नंतर मधुसूदनाने त्वरेने द्वारकेत येऊन आपल्या मोठ्या भावास, म्हणजे हलधरास, हे शब्द सांगितले.

हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच्छतधन्वना। स्यमन्तकमहं मार्गे तस्य प्रहर हे प्रभो ।। ३४.

'प्रसेन सिंहाने मारला, आणि सत्राजित शतधन्व्याने; स्यमंतक त्याच्या वाटेवर आहे — प्रभो, तिथे जाऊन त्याच्यावर हल्ला कर.'

तदारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम्। स्यमन्तको महाबाहो तदास्माकं भविष्यति ।। ३४.

'आता पटकन रथावर बस; बलाढ्य भोजाचा वध केल्यावर, महाबाहो, स्यमंतक रत्न आपल्याकडे येईल.'

ततः प्रवृत्ते युद्धे तु तुमुले भोजकृष्णयोः। शतधन्वा न चाक्रूरमवैक्षत् सर्वतो दिशि ।। ३४.

मग भोज आणि कृष्ण यांच्यात घनघोर युद्ध सुरू झाले, पण शतधन्व्याला कुठल्याही दिशेला अक्रूर दिसला नाही.

अनष्टाश्वावरोहन्तु कृत्वा भोजजनार्दनौ। शक्तोऽपि साध्याद्वार्द्धक्यान्नाक्रूरोऽभ्युपपद्यत ।। ३४.

रथावरून घोडे उतरवून भोज आणि जनार्दन खाली उतरले, तरीही वयामुळे अक्रूर सामील झाला नाही.

अपयाने ततो बुद्धिं भूयश्चक्रे भयान्वितः। योजनानां शतं साग्रं यया च प्रत्यपद्यत ।। ३४.

मग भीतीने त्याने पुन्हा पळून जाण्याचा विचार केला आणि शंभराहून अधिक योजनांचे अंतर पार केले.

विज्ञातहृदया नाम शतयोजनगामिनी। भोजस्य वढवादित्यो यया कृष्णमयोधयत् ।। ३४.

विज्ञातहृदया नावाची घोडी, जी शंभर योजन जाऊ शकते, ती भोजाची होती, आणि त्याच्यावर बसून त्याने कृष्णाशी युद्ध केले.

प्रवृद्धवेगा वडवा त्वध्वनां शतयोजनम्। दृष्टा रथगतिस्तस्य शतधन्वानमर्द्दयत् ।। ३४.

ती घोडी मोठ्या वेगाने शंभर योजनांचा मार्ग पार करून गेली, पण रथातून पाहताना तिने शतधन्व्याला थकवून टाकले.

ततस्तस्य हयास्ते तु श्रमात् खेदाच्च वै द्विजाः। खमुत्पेतू रथप्राणाः कृष्णो राममथाब्रवीत् ।। ३४.

मग, द्विजांनो, त्या घोड्यांना थकवा आणि दम लागला, म्हणून ते रथावरच प्राण सोडून गेले; कृष्णाने मग रामाला सांगितले.

तिष्ठस्वेह महाबाहो दृष्टदोषा मया हयाः। पद्य्भां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।। ३४.

'महाबाहो, तू इथेच थांब; घोडे थकले आहेत हे मी पाहिले. मी पायी जाऊन स्यमंतक रत्न मिळवतो.'

पद्भ्यामेव ततो गत्वा शतधन्वानमच्युतः। मिथिलाधिपतिं तं वै जघान परमास्त्रवित् ।। ३४.

मग अच्युत पायी जाऊन, मिथिलाधिपती आणि श्रेष्ठ अस्त्रज्ञ शतधन्व्याचा वध केला.

स्यमन्तकं न चापश्यद्धत्वा भोजं महाबलम्। निवृत्तं चाब्रवीत् कृष्णं रत्नं देहीति लाङ्गली ।। ३४.

पण बलाढ्य भोजाचा वध करूनही त्याला स्यमंतक रत्न सापडले नाही; तेव्हा हलधराने कृष्णाला सांगितले, 'रत्न परत दे.'

नास्तीति कृष्णश्चोवाच ततो रामो रुषान्वितः। धिक्छब्दमसकृत् पूर्व्वं प्रत्युवाच जनार्द्दनम् ।। ३४.

कृष्ण म्हणाला, 'इथे काहीच नाही.' तेव्हा राम रागाने भरला आणि पुन्हा पुन्हा जनार्दनाला निंदेचे शब्द बोलू लागला.