वायुपुराणम्

ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यञ्च नगमुत्तमम्। अन्वेषणपरिश्रान्तः स ददर्श महामनाः ।। ३४.

शोधून थकलेला तो महात्मा ऋक्षांचा डोंगर आणि उत्तम विंध्य पर्वत पाहू लागला.

साश्वं हतं प्रसेनं तं नाविन्दत्तत्र वै मणिम्। अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ।। ३४.

तेथे त्याला प्रसैन आणि त्याचा घोडा मारलेला दिसला, पण मणी सापडला नाही; आणि प्रसैनाच्या शरीराजवळ सिंहही पडलेला दिसला.

ऋक्षेण निहतो दृष्टः पादैऋक्षस्य सूचिताम्। पदैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य यादवः ।। ३४.

त्याने पाहिले की सिंह ऋक्षाने मारला आहे, मग ऋक्षाच्या पावलांचा माग घेत यदुवंशीय त्या ऋक्षाच्या गुहेचा शोध घेऊ लागला.

महत्यतिबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम्। धात्र्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो द्विजाः। प्रीतिमत्याथ मणिना मारोदीरित्युदीरिताम् ।। ३४.

त्या मोठ्या गुहेत एक बाईने घाबरून मोठ्याने ओरडलेले ऐकू आले. धाईने, जांबवन्ताचा मुलगा असलेल्या बाळाला दाईने जवळ घेतले आणि प्रेमाने म्हणाली, 'बाळा, रडू नकोस, मणी मिळेल.'

प्रसेनमवधीत् सिंहः सिंहो जाम्बवता हतः। सुकुमारक मारोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ।। ३४.

सिंहानं प्रसैनाला मारलं आणि त्या सिंहाला जांबवन्तानं ठार केलं. गोड बाळा, रडू नकोस, हा स्यमन्तक मणी तुझाच आहे.

व्यक्तीकृतञ्च शब्दं तं तूर्णं सोऽपि ययौ बिलम्। अपश्यच्च विलाभ्याशे प्रसेनमवदारितम्।। ३४.

तो आवाज स्पष्ट करून तो ताबडतोब त्या गुहेकडे गेला आणि गुहेच्या तोंडाशी त्याने प्रसैनाचा मृतदेह पडलेला पाहिला.

प्रविश्य चापि भगवास्तदृक्षबिलमञ्जसा। ददर्श ऋक्षराजानं जाम्बवन्तमुदारधीः ।। ३४.

मग तो भगवंत सरळ त्या गुहेत गेला आणि तिथे त्याने उदार बुद्धी असलेला अस्वलांचा राजा जांबवन्त पाहिला.

युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह। बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् ।। ३४.

त्या गुहेत वासुदेव आणि जांबवन्त यांच्यात लढाई झाली. गोविंदाने आपल्या हातांनी एकवीस दिवस जांबवन्ताशी झुंज दिली.

प्रविष्टे च बिलं कृष्णे वासुदेव पुरःसराः । पुनर्द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ।। ३४.

कृष्ण गुहेत गेला तेव्हा वासुदेव आणि इतर सोबती होते. मग ते सर्व द्वारावतीला परतले आणि कृष्ण मारला गेला अशी बातमी दिली.

वासुदेवस्तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम्। लेभे जाम्बवतीं कन्यामृक्षराजस्य सम्मताम् ।। ३४.

वासुदेवाने बलाढ्य जांबवन्ताला जिंकून अस्वलराजाच्या संमतीने त्याची कन्या जांबवती मिळवली.

भगवत्तेजसा ग्रस्तो जाम्बवान् प्रसभं मणिम्। सुतां जाम्बवतीमाशु विष्वक्सेनाय दत्तवान् ।। ३४.

भगवंताच्या तेजामुळे जांबवन्त हरला आणि त्याने जबरदस्तीने मणी व आपली कन्या जांबवती दोन्ही विष्वक्सेनाला दिली.

मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्म विशुद्धये। अनुनीय ऋक्षराजं निर्ययौ च तदा बिलात् ।। ३४.

स्वतःचे शुद्धीकरण करण्यासाठी त्याने स्यमन्तक मणी घेतला आणि अस्वलराजाशी समेट करून मग गुहेतून बाहेर पडला.

एवं स मणिमादाय विशोद्ध्यात्मानमात्मना। ददौ सत्राजिते तं वै मणिं सात्वतसन्निधौ ।। ३४.

अशा प्रकारे मणी घेऊन स्वतःला शुद्ध करून त्याने तो मणी सात्वतांच्या उपस्थितीत सत्राजिताला दिला.

कन्यां पुनर्जाम्बवतीमुवाच मधुसूदनः। तस्मान्मिथ्याभिशापात् स व्यमुच्यत जनार्दनः ।। ३४.

मधुसूदनाने पुन्हा जांबवतीशी संवाद साधला आणि त्या खोट्या आरोपातून जनार्दन मुक्त झाला.

इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्येह व्यपोहिताम्। वेद मिथ्याभिशस्तेः स नाभिशस्यति कर्हिचित् ।। ३४.

जो कोणी जाणतो की कृष्णावरचा हा खोटा आरोप येथे दूर झाला आहे, तो कधीच कोणावर खोटा आरोप करणार नाही.

दश स्वसृभ्यो भार्य्याभ्यः शत्रजित्तः शतं सुताः। ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्गकारस्तु पूर्व्वजः। वीरो व्रतपतिश्चैव ह्यपस्वान्तश्च सुप्रियः ।। ३४.

सत्राजिताच्या दहा पत्नींपासून शंभर मुले झाली. त्यात तीन प्रसिद्ध होते: मोठा भंगकार, वीर आणि व्रतपति, आणि सर्वात लहान सुप्रिया.

अथ द्वारवती नाम भङ्गकारस्य सुप्रजा। सुषुवे सा कुमारीस्तु तिस्रो रूपगुणान्विताः ।। ३४.

नंतर, भंगकाराची कन्या द्वारावती, जी उत्तम संततीची होती, तिने रूप आणि गुणांनी युक्त असे तीन मुलगे जन्माला घातले.

सत्य भामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनीव दृढव्रता। तथा तपस्विनी चैव पिता कृष्णस्य तां ददौ ।। ३४.

स्त्रियांमध्ये सत्यभामा श्रेष्ठ होती, ती व्रतस्थ आणि तपस्विनी होती. तिच्या वडिलांनी तिला कृष्णाला दिले.

यत्तत् सत्राजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम्। प्रादात्तदाहरद्रत्नं भोजेन शतधन्वना ।। ३४.

कृष्णाने सत्राजिताला दिलेला स्यमन्तक मणी नंतर भोजांचा शतधन्वा याने घेतला.

तदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामनिन्दिताम्। अक्रूरो रत्नमन्विच्छन् मणिञ्चैव स्यमन्तकम् ।। ३४.

मग अक्रूराने मणी मिळवण्याच्या इच्छेने निष्कलंक सत्यभामेचा आणि स्यमन्तक मणीचाही शोध घेतला.

भद्रकारं ततो हत्वा शतधन्वा महाबलः। रात्रौ तं मणिमादाय ततोऽक्रूराय दत्तवान् ।। ३४.

मग बलाढ्य शतधन्वाने भद्रकाराचा वध केला आणि रात्री मणी घेऊन तो अक्रूराला दिला.

अक्रूरस्तु तदा रत्नमादाय स नरर्षभः। समयं कारणं चक्रे बोध्यो नान्यैस्त्वयेत्युत ।। ३४.

त्यावेळी अक्रूराने तो मौल्यवान रत्न घेतला आणि एक करार केला, 'हे फक्त तुलाच माहीत राहू दे, दुसऱ्या कुणालाही सांगू नकोस.'

वयमभ्युपपत्स्यामः कृष्णेन त्वं प्रधर्षितः। मम च द्वारकाः सर्वा वशे तिष्टन्त्यसंशयम् ।। ३४.

'आम्ही तुझ्याशी सहमती दर्शवू; जर कृष्णाने तुला हरवले, तर द्वारकेतील सर्व लोक नक्कीच माझ्या अधीन राहतील.'

हते पितरि दुःशार्त्ता सत्यभामा यशस्विनी। प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम् ।। ३४.

वडील मारले गेल्यावर, यशस्विनी सत्यभामा दुःखाने भरली आणि तिने रथावर बसून वारणावत या नगराकडे प्रस्थान केले.

सत्यभामा तु तद्वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः। भर्तुर्निवेद्य दुःखार्त्ता पार्श्वस्थाश्रूण्यवर्तयत् ।। ३४.

दुःखाने व्याकुळ झालेली सत्यभामा, भोजकुळातील शतधन्व्याचे कृत्य आपल्या पतीला सांगितले आणि त्याच्या शेजारी बसून अश्रू ढाळू लागली.

पाण्डवानान्तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम् । तुल्यार्थे चैव भ्रातॄणां नियोजयति सात्यकिम् ।। ३४.

पांडव जळून गेले असता, हरीने त्यांचे अंतिम संस्कार केले आणि त्यांच्या भावांसाठीही त्याच हेतूने सात्यकीला सांगितले.

तत स्त्वरितमागम्य द्वारकां मधुसूदनः। पूर्व्वजं हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ।। ३४.

नंतर मधुसूदनाने त्वरेने द्वारकेत येऊन आपल्या मोठ्या भावास, म्हणजे हलधरास, हे शब्द सांगितले.

हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच्छतधन्वना। स्यमन्तकमहं मार्गे तस्य प्रहर हे प्रभो ।। ३४.

'प्रसेन सिंहाने मारला, आणि सत्राजित शतधन्व्याने; स्यमंतक त्याच्या वाटेवर आहे — प्रभो, तिथे जाऊन त्याच्यावर हल्ला कर.'

तदारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम्। स्यमन्तको महाबाहो तदास्माकं भविष्यति ।। ३४.

'आता पटकन रथावर बस; बलाढ्य भोजाचा वध केल्यावर, महाबाहो, स्यमंतक रत्न आपल्याकडे येईल.'