वायुपुराणम्

स्यमन्तकं नाम मणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः। स तमाबद्ध्य नगरं प्रविवेश महीपतिः ।। ३४.

तेव्हा तेजस्वी भास्कराने त्याला स्यमंतक नावाचा मणी दिला; आणि राजा तो मणी घेऊन आपल्या नगरात गेला.

तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह। सभां विस्माययित्वाथ पुरीमन्तःपुरं तथा ।। ३४.

लोक त्याच्या मागे धावत म्हणू लागले, "हा सूर्यच चालला आहे!" सभेला आश्चर्यचकित करून तो राजवाड्यात आणि अंतःपुरात गेला.

तं प्रसेनिजिते दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम्। ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा शक्रजिदुत्तमम् ।। ३४.

शक्रजित या राजाने तो दिव्य स्यमंतक मणी प्रेमाने आपल्या भाऊ प्रसैनाला दिला.

स्यमन्तको नाम मणिर्यस्य राष्ट्रे स्थितो भेवत् । कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं तदा ।। ३४.

ज्या राज्यात स्यमंतक मणी असतो, तिथे वेळेवर पाऊस पडतो आणि रोगाचा कोणताही धोका राहत नाही.

लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्नं स्यमन्तकम्। गोविन्दो न च तं लेभे शक्तोऽपि न जहार च ।। ३४.

गोविंदाने प्रसैनाकडून स्यमंतक मणी मिळवायची इच्छा केली, पण तो समर्थ असूनही त्याने तो मणी घेतला नाही, ना मिळवला.

कदा चिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः। स्यमन्तककृते सिंहाद्वधं प्राप्तः सुदारुणम् ।। ३४.

एकदा प्रसैनाने तो मणी घालून शिकार करायला गेला आणि त्या स्यमंतक मणीमुळे त्याचा सिंहाकडून भयंकर मृत्यू झाला.

जाम्बवानृक्षराजस्तु तं सिंहं निजघान वै । आदाय च मणिं दिव्यं स्वं बिलं प्रविवेश ह ।। ३४.

मग ऋक्षराज जांबवानने त्या सिंहाचा वध केला, दिव्य मणी घेतला आणि आपल्या गुहेत गेला.

तत्कर्म कृष्णस्य ततो वृष्ण्यन्धकमहत्तराः। मणौगृध्नुन्तु मन्वानास्तमेव विशशङ्किरे ।। ३४.

या प्रकारामुळे वृष्णी आणि अंधकांचे थोर लोक कृष्णालाच संशयाने पाहू लागले, की त्याला मणी मिळवायची लालसा आहे.

मिथ्याभिशस्तिं तेभ्यस्तां बलवानरिसूदनः। अमृष्यमाणो भगवान् वनं स विचचार ह ।। ३४.

त्यांच्या खोट्या आरोपांना सहन न होऊन, बलवान अरिसूदन भगवंत वनात भटकू लागला.

स तु प्रसेनमृगयामचरत्तत्र चाप्यथ। प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषै राप्तकारिभिः ।। ३४.

तेथे त्याने प्रसैनाचा शोध घेतला आणि आपल्या माणसांसह प्रसैनाच्या पावलांचा माग काढू लागला.

ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यञ्च नगमुत्तमम्। अन्वेषणपरिश्रान्तः स ददर्श महामनाः ।। ३४.

शोधून थकलेला तो महात्मा ऋक्षांचा डोंगर आणि उत्तम विंध्य पर्वत पाहू लागला.

साश्वं हतं प्रसेनं तं नाविन्दत्तत्र वै मणिम्। अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ।। ३४.

तेथे त्याला प्रसैन आणि त्याचा घोडा मारलेला दिसला, पण मणी सापडला नाही; आणि प्रसैनाच्या शरीराजवळ सिंहही पडलेला दिसला.

ऋक्षेण निहतो दृष्टः पादैऋक्षस्य सूचिताम्। पदैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य यादवः ।। ३४.

त्याने पाहिले की सिंह ऋक्षाने मारला आहे, मग ऋक्षाच्या पावलांचा माग घेत यदुवंशीय त्या ऋक्षाच्या गुहेचा शोध घेऊ लागला.

महत्यतिबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम्। धात्र्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो द्विजाः। प्रीतिमत्याथ मणिना मारोदीरित्युदीरिताम् ।। ३४.

त्या मोठ्या गुहेत एक बाईने घाबरून मोठ्याने ओरडलेले ऐकू आले. धाईने, जांबवन्ताचा मुलगा असलेल्या बाळाला दाईने जवळ घेतले आणि प्रेमाने म्हणाली, 'बाळा, रडू नकोस, मणी मिळेल.'

प्रसेनमवधीत् सिंहः सिंहो जाम्बवता हतः। सुकुमारक मारोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ।। ३४.

सिंहानं प्रसैनाला मारलं आणि त्या सिंहाला जांबवन्तानं ठार केलं. गोड बाळा, रडू नकोस, हा स्यमन्तक मणी तुझाच आहे.

व्यक्तीकृतञ्च शब्दं तं तूर्णं सोऽपि ययौ बिलम्। अपश्यच्च विलाभ्याशे प्रसेनमवदारितम्।। ३४.

तो आवाज स्पष्ट करून तो ताबडतोब त्या गुहेकडे गेला आणि गुहेच्या तोंडाशी त्याने प्रसैनाचा मृतदेह पडलेला पाहिला.

प्रविश्य चापि भगवास्तदृक्षबिलमञ्जसा। ददर्श ऋक्षराजानं जाम्बवन्तमुदारधीः ।। ३४.

मग तो भगवंत सरळ त्या गुहेत गेला आणि तिथे त्याने उदार बुद्धी असलेला अस्वलांचा राजा जांबवन्त पाहिला.

युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह। बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् ।। ३४.

त्या गुहेत वासुदेव आणि जांबवन्त यांच्यात लढाई झाली. गोविंदाने आपल्या हातांनी एकवीस दिवस जांबवन्ताशी झुंज दिली.

प्रविष्टे च बिलं कृष्णे वासुदेव पुरःसराः । पुनर्द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ।। ३४.

कृष्ण गुहेत गेला तेव्हा वासुदेव आणि इतर सोबती होते. मग ते सर्व द्वारावतीला परतले आणि कृष्ण मारला गेला अशी बातमी दिली.

वासुदेवस्तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम्। लेभे जाम्बवतीं कन्यामृक्षराजस्य सम्मताम् ।। ३४.

वासुदेवाने बलाढ्य जांबवन्ताला जिंकून अस्वलराजाच्या संमतीने त्याची कन्या जांबवती मिळवली.

भगवत्तेजसा ग्रस्तो जाम्बवान् प्रसभं मणिम्। सुतां जाम्बवतीमाशु विष्वक्सेनाय दत्तवान् ।। ३४.

भगवंताच्या तेजामुळे जांबवन्त हरला आणि त्याने जबरदस्तीने मणी व आपली कन्या जांबवती दोन्ही विष्वक्सेनाला दिली.

मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्म विशुद्धये। अनुनीय ऋक्षराजं निर्ययौ च तदा बिलात् ।। ३४.

स्वतःचे शुद्धीकरण करण्यासाठी त्याने स्यमन्तक मणी घेतला आणि अस्वलराजाशी समेट करून मग गुहेतून बाहेर पडला.

एवं स मणिमादाय विशोद्ध्यात्मानमात्मना। ददौ सत्राजिते तं वै मणिं सात्वतसन्निधौ ।। ३४.

अशा प्रकारे मणी घेऊन स्वतःला शुद्ध करून त्याने तो मणी सात्वतांच्या उपस्थितीत सत्राजिताला दिला.

कन्यां पुनर्जाम्बवतीमुवाच मधुसूदनः। तस्मान्मिथ्याभिशापात् स व्यमुच्यत जनार्दनः ।। ३४.

मधुसूदनाने पुन्हा जांबवतीशी संवाद साधला आणि त्या खोट्या आरोपातून जनार्दन मुक्त झाला.

इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्येह व्यपोहिताम्। वेद मिथ्याभिशस्तेः स नाभिशस्यति कर्हिचित् ।। ३४.

जो कोणी जाणतो की कृष्णावरचा हा खोटा आरोप येथे दूर झाला आहे, तो कधीच कोणावर खोटा आरोप करणार नाही.

दश स्वसृभ्यो भार्य्याभ्यः शत्रजित्तः शतं सुताः। ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्गकारस्तु पूर्व्वजः। वीरो व्रतपतिश्चैव ह्यपस्वान्तश्च सुप्रियः ।। ३४.

सत्राजिताच्या दहा पत्नींपासून शंभर मुले झाली. त्यात तीन प्रसिद्ध होते: मोठा भंगकार, वीर आणि व्रतपति, आणि सर्वात लहान सुप्रिया.

अथ द्वारवती नाम भङ्गकारस्य सुप्रजा। सुषुवे सा कुमारीस्तु तिस्रो रूपगुणान्विताः ।। ३४.

नंतर, भंगकाराची कन्या द्वारावती, जी उत्तम संततीची होती, तिने रूप आणि गुणांनी युक्त असे तीन मुलगे जन्माला घातले.

सत्य भामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनीव दृढव्रता। तथा तपस्विनी चैव पिता कृष्णस्य तां ददौ ।। ३४.

स्त्रियांमध्ये सत्यभामा श्रेष्ठ होती, ती व्रतस्थ आणि तपस्विनी होती. तिच्या वडिलांनी तिला कृष्णाला दिले.

यत्तत् सत्राजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम्। प्रादात्तदाहरद्रत्नं भोजेन शतधन्वना ।। ३४.

कृष्णाने सत्राजिताला दिलेला स्यमन्तक मणी नंतर भोजांचा शतधन्वा याने घेतला.