वायुपुराणम्

गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम्। माद्री युधाजितं पुत्रं सा तु वै देवमीढुषम् ।। ३४.

गांधारीने मित्रांना आनंद देणारा सुमित्र नावाचा मुलगा जन्माला घातला. माध्रीने युधाजित आणि देवमीढुष हे दोन पुत्र जन्माला घातले.

अनमित्रं सुतञ्चैव तावुभौ पुरुषोत्तमौ। अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः ।। ३४.

अनमित्र आणि त्याचा मुलगा हे दोघेही श्रेष्ठ पुरुष होते. अनमित्राचा मुलगा निघ्न आणि निघ्नाचे दोन पुत्र झाले.

प्रसेनश्च महाभागः शक्रजिच्च सुतावुभौ। तस्य शक्रजितः पूर्वः सखा प्राणसमोऽभवत् ।। ३४.

प्रसेन हा अत्यंत भाग्यवान आणि शक्रजित हे दोघेही पुत्र होते. पूर्वी शक्रजित त्याचा जिवलग मित्र आणि प्राणसमान होता.

स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनांवरः। तोयकूलादपः स्प्रष्टुमुपस्थातुं ययौ रविम् ।। ३४.

एकदा रात्रीच्या शेवटी, रथात बसून रथींचा श्रेष्ठ तो, पाण्याच्या काठी पाणी स्पर्शायला आणि सूर्याला भेटायला गेला.

तस्योपतिष्ठतः सूर्यो विवस्वानग्रतः स्थितः। अस्पष्टमूर्तिर्भगवां स्तेजोमण्डलवान् विभुः ।। ३४.

तो तिथे पोहोचत असताना, सूर्य म्हणजे विवस्वान त्याच्या समोर उभा राहिला. प्रभेच्या वलयाने युक्त असा तो भगवंत अस्पष्ट रूपात दिसला.

अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः। यथैव व्योम्नि पश्यामि त्वामहं ज्योतिषाम्पते ।। ३४.

मग राजा समोर उभ्या असलेल्या विवस्वानाला म्हणाला, "जसा मी तुला आकाशात पाहतो, तसा मी तुला आता समोर पाहतो, हे प्रकाशाच्या अधिपती."

तेजोमण्डलिनञ्चैव तथैवाप्यग्रतः स्थितम्। को विशेषो विवस्वंस्ते साक्षादुपगतेन वै ।। ३४.

आणि जसा तू माझ्यासमोर तेजाने झळाळत उभा आहेस, तसाच तू आकाशातही दिसतोस. मग प्रत्यक्ष समोर येण्यात आणि आकाशात दिसण्यात काय फरक आहे?

एतच्छ्रुत्वा स भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम्। स्वकण्ठादवमुच्याथ बबन्ध नृपतेस्तदा ।। ३४.

हे ऐकून त्या भगवंताने आपल्या गळ्यातील स्यमंतक मणी काढून तो त्या वेळी राजाला दिला.

ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा। प्रतिमामथ तां दृष्ट्वा मुहूर्त्तं कृतवांस्तथा ।। ३४.

मग त्या वेळी राजाने त्याला साकार रूपात पाहिले; आणि ती मूर्ती पाहून तो क्षणभर ध्यानात उभा राहिला.

तमतिप्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स शक्रजित्। प्रोवाचाग्निसवर्णं त्वं येन लोकान् प्रयास्यति। तदैव मणिरत्नं तन्मां भवान् दातुमर्हति ।। ३४.

विवस्वान निघून जाणार असता, शक्रजित पुन्हा म्हणाला, "तू अग्निसारखा तेजस्वी आहेस आणि तुझ्यामुळे सगळे लोक फिरतात. त्या वेळी तू मला तो मणी द्यावा."

स्यमन्तकं नाम मणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः। स तमाबद्ध्य नगरं प्रविवेश महीपतिः ।। ३४.

तेव्हा तेजस्वी भास्कराने त्याला स्यमंतक नावाचा मणी दिला; आणि राजा तो मणी घेऊन आपल्या नगरात गेला.

तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह। सभां विस्माययित्वाथ पुरीमन्तःपुरं तथा ।। ३४.

लोक त्याच्या मागे धावत म्हणू लागले, "हा सूर्यच चालला आहे!" सभेला आश्चर्यचकित करून तो राजवाड्यात आणि अंतःपुरात गेला.

तं प्रसेनिजिते दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम्। ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा शक्रजिदुत्तमम् ।। ३४.

शक्रजित या राजाने तो दिव्य स्यमंतक मणी प्रेमाने आपल्या भाऊ प्रसैनाला दिला.

स्यमन्तको नाम मणिर्यस्य राष्ट्रे स्थितो भेवत् । कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं तदा ।। ३४.

ज्या राज्यात स्यमंतक मणी असतो, तिथे वेळेवर पाऊस पडतो आणि रोगाचा कोणताही धोका राहत नाही.

लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्नं स्यमन्तकम्। गोविन्दो न च तं लेभे शक्तोऽपि न जहार च ।। ३४.

गोविंदाने प्रसैनाकडून स्यमंतक मणी मिळवायची इच्छा केली, पण तो समर्थ असूनही त्याने तो मणी घेतला नाही, ना मिळवला.

कदा चिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः। स्यमन्तककृते सिंहाद्वधं प्राप्तः सुदारुणम् ।। ३४.

एकदा प्रसैनाने तो मणी घालून शिकार करायला गेला आणि त्या स्यमंतक मणीमुळे त्याचा सिंहाकडून भयंकर मृत्यू झाला.

जाम्बवानृक्षराजस्तु तं सिंहं निजघान वै । आदाय च मणिं दिव्यं स्वं बिलं प्रविवेश ह ।। ३४.

मग ऋक्षराज जांबवानने त्या सिंहाचा वध केला, दिव्य मणी घेतला आणि आपल्या गुहेत गेला.

तत्कर्म कृष्णस्य ततो वृष्ण्यन्धकमहत्तराः। मणौगृध्नुन्तु मन्वानास्तमेव विशशङ्किरे ।। ३४.

या प्रकारामुळे वृष्णी आणि अंधकांचे थोर लोक कृष्णालाच संशयाने पाहू लागले, की त्याला मणी मिळवायची लालसा आहे.

मिथ्याभिशस्तिं तेभ्यस्तां बलवानरिसूदनः। अमृष्यमाणो भगवान् वनं स विचचार ह ।। ३४.

त्यांच्या खोट्या आरोपांना सहन न होऊन, बलवान अरिसूदन भगवंत वनात भटकू लागला.

स तु प्रसेनमृगयामचरत्तत्र चाप्यथ। प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषै राप्तकारिभिः ।। ३४.

तेथे त्याने प्रसैनाचा शोध घेतला आणि आपल्या माणसांसह प्रसैनाच्या पावलांचा माग काढू लागला.

ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यञ्च नगमुत्तमम्। अन्वेषणपरिश्रान्तः स ददर्श महामनाः ।। ३४.

शोधून थकलेला तो महात्मा ऋक्षांचा डोंगर आणि उत्तम विंध्य पर्वत पाहू लागला.

साश्वं हतं प्रसेनं तं नाविन्दत्तत्र वै मणिम्। अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ।। ३४.

तेथे त्याला प्रसैन आणि त्याचा घोडा मारलेला दिसला, पण मणी सापडला नाही; आणि प्रसैनाच्या शरीराजवळ सिंहही पडलेला दिसला.

ऋक्षेण निहतो दृष्टः पादैऋक्षस्य सूचिताम्। पदैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य यादवः ।। ३४.

त्याने पाहिले की सिंह ऋक्षाने मारला आहे, मग ऋक्षाच्या पावलांचा माग घेत यदुवंशीय त्या ऋक्षाच्या गुहेचा शोध घेऊ लागला.

महत्यतिबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम्। धात्र्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो द्विजाः। प्रीतिमत्याथ मणिना मारोदीरित्युदीरिताम् ।। ३४.

त्या मोठ्या गुहेत एक बाईने घाबरून मोठ्याने ओरडलेले ऐकू आले. धाईने, जांबवन्ताचा मुलगा असलेल्या बाळाला दाईने जवळ घेतले आणि प्रेमाने म्हणाली, 'बाळा, रडू नकोस, मणी मिळेल.'

प्रसेनमवधीत् सिंहः सिंहो जाम्बवता हतः। सुकुमारक मारोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ।। ३४.

सिंहानं प्रसैनाला मारलं आणि त्या सिंहाला जांबवन्तानं ठार केलं. गोड बाळा, रडू नकोस, हा स्यमन्तक मणी तुझाच आहे.

व्यक्तीकृतञ्च शब्दं तं तूर्णं सोऽपि ययौ बिलम्। अपश्यच्च विलाभ्याशे प्रसेनमवदारितम्।। ३४.

तो आवाज स्पष्ट करून तो ताबडतोब त्या गुहेकडे गेला आणि गुहेच्या तोंडाशी त्याने प्रसैनाचा मृतदेह पडलेला पाहिला.

प्रविश्य चापि भगवास्तदृक्षबिलमञ्जसा। ददर्श ऋक्षराजानं जाम्बवन्तमुदारधीः ।। ३४.

मग तो भगवंत सरळ त्या गुहेत गेला आणि तिथे त्याने उदार बुद्धी असलेला अस्वलांचा राजा जांबवन्त पाहिला.

युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह। बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् ।। ३४.

त्या गुहेत वासुदेव आणि जांबवन्त यांच्यात लढाई झाली. गोविंदाने आपल्या हातांनी एकवीस दिवस जांबवन्ताशी झुंज दिली.

प्रविष्टे च बिलं कृष्णे वासुदेव पुरःसराः । पुनर्द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ।। ३४.

कृष्ण गुहेत गेला तेव्हा वासुदेव आणि इतर सोबती होते. मग ते सर्व द्वारावतीला परतले आणि कृष्ण मारला गेला अशी बातमी दिली.