वायुपुराणम्

सा चोपस्पर्शनात्तस्य चकार ऋषिमापगा। कल्याणञ्च नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा ।। ३४.

तिच्या त्या पाण्यातील स्पर्शामुळे ती नदी ऋषितुल्य झाली आणि ती उत्तम नदी राजासाठी मंगलमय ठरली.

चिन्तयाभिपरीताङ्गा जगामाथ विनिश्चयम्। नाधिगच्छामि तां नारीं यस्यामेवंविधः सुतः ।। ३४.

विचारांनी ग्रासलेली ती स्त्री ठाम निर्णयाला आली – 'अशी स्त्री मला सापडत नाही, जिचा मुलगा असा असू शकेल.'

भवेत्सर्वगुणोपेतो राज्ञो देवावृधस्य हि। तस्मादस्य स्वयं चाहं भवाम्यद्य सहव्रता। जज्ञे तस्याः स्वयं हस्तो भावस्तस्य यथेरितः ।। ३४.

राजा देवावृद्ध याला सर्व गुणांनी युक्त असा पुत्र व्हावा, म्हणून मी आज स्वतः त्याची पत्नी म्हणून व्रत स्वीकारते. तिच्या इच्छेप्रमाणे तिच्या हाताचा आणि स्वभावाचा जन्म झाला.

अथ भूत्वा कुमारी तु सावित्री परमं वचः। चिन्तयामास राजानं तामियेष स पर्थिवः ।। ३४.

मग सावित्रीने कुमारिका होऊन श्रेष्ठ वचन सांगितले. तो राजा तिच्यावर प्रेम करू लागला आणि तिला मिळवण्याचा प्रयत्न केला.

तस्यामाधत्त गर्भं स तेजस्विनमुदारधीः। अथ सा नवमे मासि सुषुवे सरितांवरा ।। ३४.

त्या राजाने तिच्यात तेजस्वी आणि उदार मनाचा गर्भ ठेवला. नऊव्या महिन्यात ती नदीदेवी प्रसूतीस आली.

पुत्रं सर्वगुणोपेतं यथा देवावृधेप्सितः। तत्र वंशे पुराणज्ञा गाथां गायन्ति वै द्विजाः ।। ३४.

तिने देवावृद्धाच्या इच्छेप्रमाणे सर्व गुणांनी युक्त असा पुत्र जन्माला घातला. त्या वंशात विद्वान ब्राह्मण जुनी गाथा गातात.

गुणान् देवावृधस्यापि कीर्त्तयन्तो महात्मनः। यथैव श्रृणुते दूरात् संपश्यति तथान्तिकात् ।। ३४.

महात्मा देवावृद्धाच्या गुणांचे वर्णन करताना, जसे तो दूरवरून ऐकतो तसेच जवळूनही पाहतो.

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः। पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च सहस्राणि च सप्ततिः। येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रुर्देवावृधादपि ।। ३४.

बभ्रू हा माणसांत श्रेष्ठ होता, देवावृद्ध देवांसारखा होता. पासष्ट पुरुष आणि सत्तर हजार जण अमरत्वाला पोहोचले आणि त्यांनीही देवावृद्धाला मागे टाकले.

यज्वा दानपतिर्वीरो ब्रह्मण्यः सत्य वाग् बुधः। कीर्त्तिमांश्च महाभागः सात्त्वतानां महारथः ।। ३४.

तो यज्ञ करणारा, दानशूर, पराक्रमी, ब्राह्मणांचा भक्त, सत्य बोलणारा, बुद्धिमान, कीर्तिवान, अत्यंत भाग्यवान आणि सात्त्वतांचा महान रथी होता.

तस्यान्ववाये सुमहाभोजयेमार्तिकावलाः। गान्धारी चैव माद्री च वृष्णेर्भार्य्ये बभूवतुः ।। ३४.

त्याच्या वंशात सुमहाभोज आणि मार्तिकावळ हे लोक फुलले. गांधारी आणि माध्री या दोघी वृष्णीच्या पत्नी झाल्या.

गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम्। माद्री युधाजितं पुत्रं सा तु वै देवमीढुषम् ।। ३४.

गांधारीने मित्रांना आनंद देणारा सुमित्र नावाचा मुलगा जन्माला घातला. माध्रीने युधाजित आणि देवमीढुष हे दोन पुत्र जन्माला घातले.

अनमित्रं सुतञ्चैव तावुभौ पुरुषोत्तमौ। अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः ।। ३४.

अनमित्र आणि त्याचा मुलगा हे दोघेही श्रेष्ठ पुरुष होते. अनमित्राचा मुलगा निघ्न आणि निघ्नाचे दोन पुत्र झाले.

प्रसेनश्च महाभागः शक्रजिच्च सुतावुभौ। तस्य शक्रजितः पूर्वः सखा प्राणसमोऽभवत् ।। ३४.

प्रसेन हा अत्यंत भाग्यवान आणि शक्रजित हे दोघेही पुत्र होते. पूर्वी शक्रजित त्याचा जिवलग मित्र आणि प्राणसमान होता.

स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनांवरः। तोयकूलादपः स्प्रष्टुमुपस्थातुं ययौ रविम् ।। ३४.

एकदा रात्रीच्या शेवटी, रथात बसून रथींचा श्रेष्ठ तो, पाण्याच्या काठी पाणी स्पर्शायला आणि सूर्याला भेटायला गेला.

तस्योपतिष्ठतः सूर्यो विवस्वानग्रतः स्थितः। अस्पष्टमूर्तिर्भगवां स्तेजोमण्डलवान् विभुः ।। ३४.

तो तिथे पोहोचत असताना, सूर्य म्हणजे विवस्वान त्याच्या समोर उभा राहिला. प्रभेच्या वलयाने युक्त असा तो भगवंत अस्पष्ट रूपात दिसला.

अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः। यथैव व्योम्नि पश्यामि त्वामहं ज्योतिषाम्पते ।। ३४.

मग राजा समोर उभ्या असलेल्या विवस्वानाला म्हणाला, "जसा मी तुला आकाशात पाहतो, तसा मी तुला आता समोर पाहतो, हे प्रकाशाच्या अधिपती."

तेजोमण्डलिनञ्चैव तथैवाप्यग्रतः स्थितम्। को विशेषो विवस्वंस्ते साक्षादुपगतेन वै ।। ३४.

आणि जसा तू माझ्यासमोर तेजाने झळाळत उभा आहेस, तसाच तू आकाशातही दिसतोस. मग प्रत्यक्ष समोर येण्यात आणि आकाशात दिसण्यात काय फरक आहे?

एतच्छ्रुत्वा स भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम्। स्वकण्ठादवमुच्याथ बबन्ध नृपतेस्तदा ।। ३४.

हे ऐकून त्या भगवंताने आपल्या गळ्यातील स्यमंतक मणी काढून तो त्या वेळी राजाला दिला.

ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा। प्रतिमामथ तां दृष्ट्वा मुहूर्त्तं कृतवांस्तथा ।। ३४.

मग त्या वेळी राजाने त्याला साकार रूपात पाहिले; आणि ती मूर्ती पाहून तो क्षणभर ध्यानात उभा राहिला.

तमतिप्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स शक्रजित्। प्रोवाचाग्निसवर्णं त्वं येन लोकान् प्रयास्यति। तदैव मणिरत्नं तन्मां भवान् दातुमर्हति ।। ३४.

विवस्वान निघून जाणार असता, शक्रजित पुन्हा म्हणाला, "तू अग्निसारखा तेजस्वी आहेस आणि तुझ्यामुळे सगळे लोक फिरतात. त्या वेळी तू मला तो मणी द्यावा."

स्यमन्तकं नाम मणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः। स तमाबद्ध्य नगरं प्रविवेश महीपतिः ।। ३४.

तेव्हा तेजस्वी भास्कराने त्याला स्यमंतक नावाचा मणी दिला; आणि राजा तो मणी घेऊन आपल्या नगरात गेला.

तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह। सभां विस्माययित्वाथ पुरीमन्तःपुरं तथा ।। ३४.

लोक त्याच्या मागे धावत म्हणू लागले, "हा सूर्यच चालला आहे!" सभेला आश्चर्यचकित करून तो राजवाड्यात आणि अंतःपुरात गेला.

तं प्रसेनिजिते दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम्। ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा शक्रजिदुत्तमम् ।। ३४.

शक्रजित या राजाने तो दिव्य स्यमंतक मणी प्रेमाने आपल्या भाऊ प्रसैनाला दिला.

स्यमन्तको नाम मणिर्यस्य राष्ट्रे स्थितो भेवत् । कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं तदा ।। ३४.

ज्या राज्यात स्यमंतक मणी असतो, तिथे वेळेवर पाऊस पडतो आणि रोगाचा कोणताही धोका राहत नाही.

लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्नं स्यमन्तकम्। गोविन्दो न च तं लेभे शक्तोऽपि न जहार च ।। ३४.

गोविंदाने प्रसैनाकडून स्यमंतक मणी मिळवायची इच्छा केली, पण तो समर्थ असूनही त्याने तो मणी घेतला नाही, ना मिळवला.

कदा चिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः। स्यमन्तककृते सिंहाद्वधं प्राप्तः सुदारुणम् ।। ३४.

एकदा प्रसैनाने तो मणी घालून शिकार करायला गेला आणि त्या स्यमंतक मणीमुळे त्याचा सिंहाकडून भयंकर मृत्यू झाला.

जाम्बवानृक्षराजस्तु तं सिंहं निजघान वै । आदाय च मणिं दिव्यं स्वं बिलं प्रविवेश ह ।। ३४.

मग ऋक्षराज जांबवानने त्या सिंहाचा वध केला, दिव्य मणी घेतला आणि आपल्या गुहेत गेला.

तत्कर्म कृष्णस्य ततो वृष्ण्यन्धकमहत्तराः। मणौगृध्नुन्तु मन्वानास्तमेव विशशङ्किरे ।। ३४.

या प्रकारामुळे वृष्णी आणि अंधकांचे थोर लोक कृष्णालाच संशयाने पाहू लागले, की त्याला मणी मिळवायची लालसा आहे.

मिथ्याभिशस्तिं तेभ्यस्तां बलवानरिसूदनः। अमृष्यमाणो भगवान् वनं स विचचार ह ।। ३४.

त्यांच्या खोट्या आरोपांना सहन न होऊन, बलवान अरिसूदन भगवंत वनात भटकू लागला.