वायुपुराणम्

नन्दनश्च महातेजा महापुरुवशस्तथा। आसीत् पुरुवशात् पुत्रः पुरुद्वान् पुरुषोत्तमः ।। ३३.

नंदन आणि महापुरुवश हे दोघेही महातेजस्वी जन्मले. पुरुवशाच्या पुत्रापासून पुरुद्वान नावाचा श्रेष्ठ पुरुष झाला.

जज्ञे पुरुद्वतः पुत्रो भद्रवत्यां पुरूद्वहः। ऐक्षाकी त्वभवद्भार्या सत्त्वस्तस्यामजायत। सत्त्वात् सत्त्वगुणो पेतः सात्त्वतः कीर्तिवर्द्धनः ।। ३३.

पुरुद्वानपासून भद्रवतीमध्ये पुरूद्वह जन्मला. त्याची पत्नी ऐक्षाकी होती आणि त्यांचा पुत्र सत्त्व झाला. सत्त्वापासून सत्त्वगुणयुक्त आणि कीर्ती वाढवणारा सात्त्वत जन्मला.

इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः। प्रजावानेति सायुज्यं राज्ञः सोमस्य धीमतः ।। ३३.

महात्मा ज्यामघाचा हा वंश जाणून, तो संततीने समृद्ध झाला आणि बुद्धिमान राजा सोमाशी एकरूप झाला.

सूत उवाच।। सात्वती रूपसम्पन्नं कौशल्या सुषुवे सुतम्। भजिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम् ।। ३४.

सूतेने सांगितले: कौशल्या हिने सात्त्वत वंशातील, रूपवान असा भजिन, भजमान आणि दिव्य राजा देवावृद्ध या पुत्रांना जन्म दिला.

अन्धकञ्च सहाभोजं वृष्णिञ्च यदुनन्दनम्। तेषां हि सर्गाश्चत्वारः श्रृणुध्वं विस्तरेण वै ।। ३४.

अंधक, सहाभोज, वृष्णि आणि यदुचा वंशज असेही पुत्र जन्मले. त्यांच्या या चार वंशांची सविस्तर माहिती ऐका.

भजमानस्य श्रृञ्जय्यां बाह्यश्चोपरि बाह्यकः। श्रृञ्जयस्य सुते द्वे तु बाह्यकस्ते उदावहत् ।। ३४.

भजमानाच्या श्रुंजया नावाच्या पत्नीपासून बाह्य आणि त्याच्यापेक्षा मोठा बाह्यक असे पुत्र झाले. श्रुंजयाचे दोन पुत्र होते आणि बाह्यकाने त्यांना स्वीकारले.

तस्य भार्ये भगिन्यौ ते प्रासूतेति सुतान् बहून्। निमिश्च पणवश्चैव वृष्णिः परपुरञ्जयः ।। ३४.

त्याच्या दोन पत्नी भगिनी होत्या आणि त्यांनी अनेक पुत्र जन्माला घातले: निमि, पणव आणि शत्रूंचा पराभव करणारा वृष्णि.

ये बाह्यकार्य्यश्रृञ्जय्यां भजमानाद्विजज्ञिरे। अयुतायुतसाहस्र शतजिदथ वामकः ।। ३४.

बाह्य कार्यशृंजय, अयुतायुत, साहस्र, शतजित आणि वामक या लोकांत जे ब्राह्मण म्हणून ओळखले गेले, ते सर्व होते.

बाह्यकार्य्याभगिन्यां ये भजमाना द्विजज्ञिरे। तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः ।। ३४.

बाह्य कार्याभगिनी या प्रदेशात जे ब्राह्मण म्हणून ओळखले गेले, त्यांच्यात देवावृद्ध नावाचा राजा मोठ्या तपश्चर्येला लागला.

पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्म ह। संयोज्यात्मानमेवं सवर्णा सा जलमस्पृशत् ।। ३४.

माझ्या पुत्रात सर्व सद्गुण असावेत, अशी इच्छा तिने केली. मग सवर्णा आपल्या मनाशी ठरवून पाण्यात हात बुडवला.

सा चोपस्पर्शनात्तस्य चकार ऋषिमापगा। कल्याणञ्च नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा ।। ३४.

तिच्या त्या पाण्यातील स्पर्शामुळे ती नदी ऋषितुल्य झाली आणि ती उत्तम नदी राजासाठी मंगलमय ठरली.

चिन्तयाभिपरीताङ्गा जगामाथ विनिश्चयम्। नाधिगच्छामि तां नारीं यस्यामेवंविधः सुतः ।। ३४.

विचारांनी ग्रासलेली ती स्त्री ठाम निर्णयाला आली – 'अशी स्त्री मला सापडत नाही, जिचा मुलगा असा असू शकेल.'

भवेत्सर्वगुणोपेतो राज्ञो देवावृधस्य हि। तस्मादस्य स्वयं चाहं भवाम्यद्य सहव्रता। जज्ञे तस्याः स्वयं हस्तो भावस्तस्य यथेरितः ।। ३४.

राजा देवावृद्ध याला सर्व गुणांनी युक्त असा पुत्र व्हावा, म्हणून मी आज स्वतः त्याची पत्नी म्हणून व्रत स्वीकारते. तिच्या इच्छेप्रमाणे तिच्या हाताचा आणि स्वभावाचा जन्म झाला.

अथ भूत्वा कुमारी तु सावित्री परमं वचः। चिन्तयामास राजानं तामियेष स पर्थिवः ।। ३४.

मग सावित्रीने कुमारिका होऊन श्रेष्ठ वचन सांगितले. तो राजा तिच्यावर प्रेम करू लागला आणि तिला मिळवण्याचा प्रयत्न केला.

तस्यामाधत्त गर्भं स तेजस्विनमुदारधीः। अथ सा नवमे मासि सुषुवे सरितांवरा ।। ३४.

त्या राजाने तिच्यात तेजस्वी आणि उदार मनाचा गर्भ ठेवला. नऊव्या महिन्यात ती नदीदेवी प्रसूतीस आली.

पुत्रं सर्वगुणोपेतं यथा देवावृधेप्सितः। तत्र वंशे पुराणज्ञा गाथां गायन्ति वै द्विजाः ।। ३४.

तिने देवावृद्धाच्या इच्छेप्रमाणे सर्व गुणांनी युक्त असा पुत्र जन्माला घातला. त्या वंशात विद्वान ब्राह्मण जुनी गाथा गातात.

गुणान् देवावृधस्यापि कीर्त्तयन्तो महात्मनः। यथैव श्रृणुते दूरात् संपश्यति तथान्तिकात् ।। ३४.

महात्मा देवावृद्धाच्या गुणांचे वर्णन करताना, जसे तो दूरवरून ऐकतो तसेच जवळूनही पाहतो.

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः। पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च सहस्राणि च सप्ततिः। येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रुर्देवावृधादपि ।। ३४.

बभ्रू हा माणसांत श्रेष्ठ होता, देवावृद्ध देवांसारखा होता. पासष्ट पुरुष आणि सत्तर हजार जण अमरत्वाला पोहोचले आणि त्यांनीही देवावृद्धाला मागे टाकले.

यज्वा दानपतिर्वीरो ब्रह्मण्यः सत्य वाग् बुधः। कीर्त्तिमांश्च महाभागः सात्त्वतानां महारथः ।। ३४.

तो यज्ञ करणारा, दानशूर, पराक्रमी, ब्राह्मणांचा भक्त, सत्य बोलणारा, बुद्धिमान, कीर्तिवान, अत्यंत भाग्यवान आणि सात्त्वतांचा महान रथी होता.

तस्यान्ववाये सुमहाभोजयेमार्तिकावलाः। गान्धारी चैव माद्री च वृष्णेर्भार्य्ये बभूवतुः ।। ३४.

त्याच्या वंशात सुमहाभोज आणि मार्तिकावळ हे लोक फुलले. गांधारी आणि माध्री या दोघी वृष्णीच्या पत्नी झाल्या.

गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम्। माद्री युधाजितं पुत्रं सा तु वै देवमीढुषम् ।। ३४.

गांधारीने मित्रांना आनंद देणारा सुमित्र नावाचा मुलगा जन्माला घातला. माध्रीने युधाजित आणि देवमीढुष हे दोन पुत्र जन्माला घातले.

अनमित्रं सुतञ्चैव तावुभौ पुरुषोत्तमौ। अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः ।। ३४.

अनमित्र आणि त्याचा मुलगा हे दोघेही श्रेष्ठ पुरुष होते. अनमित्राचा मुलगा निघ्न आणि निघ्नाचे दोन पुत्र झाले.

प्रसेनश्च महाभागः शक्रजिच्च सुतावुभौ। तस्य शक्रजितः पूर्वः सखा प्राणसमोऽभवत् ।। ३४.

प्रसेन हा अत्यंत भाग्यवान आणि शक्रजित हे दोघेही पुत्र होते. पूर्वी शक्रजित त्याचा जिवलग मित्र आणि प्राणसमान होता.

स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनांवरः। तोयकूलादपः स्प्रष्टुमुपस्थातुं ययौ रविम् ।। ३४.

एकदा रात्रीच्या शेवटी, रथात बसून रथींचा श्रेष्ठ तो, पाण्याच्या काठी पाणी स्पर्शायला आणि सूर्याला भेटायला गेला.

तस्योपतिष्ठतः सूर्यो विवस्वानग्रतः स्थितः। अस्पष्टमूर्तिर्भगवां स्तेजोमण्डलवान् विभुः ।। ३४.

तो तिथे पोहोचत असताना, सूर्य म्हणजे विवस्वान त्याच्या समोर उभा राहिला. प्रभेच्या वलयाने युक्त असा तो भगवंत अस्पष्ट रूपात दिसला.

अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः। यथैव व्योम्नि पश्यामि त्वामहं ज्योतिषाम्पते ।। ३४.

मग राजा समोर उभ्या असलेल्या विवस्वानाला म्हणाला, "जसा मी तुला आकाशात पाहतो, तसा मी तुला आता समोर पाहतो, हे प्रकाशाच्या अधिपती."

तेजोमण्डलिनञ्चैव तथैवाप्यग्रतः स्थितम्। को विशेषो विवस्वंस्ते साक्षादुपगतेन वै ।। ३४.

आणि जसा तू माझ्यासमोर तेजाने झळाळत उभा आहेस, तसाच तू आकाशातही दिसतोस. मग प्रत्यक्ष समोर येण्यात आणि आकाशात दिसण्यात काय फरक आहे?

एतच्छ्रुत्वा स भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम्। स्वकण्ठादवमुच्याथ बबन्ध नृपतेस्तदा ।। ३४.

हे ऐकून त्या भगवंताने आपल्या गळ्यातील स्यमंतक मणी काढून तो त्या वेळी राजाला दिला.

ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा। प्रतिमामथ तां दृष्ट्वा मुहूर्त्तं कृतवांस्तथा ।। ३४.

मग त्या वेळी राजाने त्याला साकार रूपात पाहिले; आणि ती मूर्ती पाहून तो क्षणभर ध्यानात उभा राहिला.