वायुपुराणम्

राजपुत्रौ तु विद्वांसौ स्नुषायां क्रथुकौशिकौ। पुत्रौ विदर्भोऽजनयच्छूरौ रणविशारदौ ।। ३३.

विदर्भाने आपल्या सूनबाईपासून क्रथु आणि कौशिक हे दोन विद्वान आणि युद्धात कुशल असे पुत्र जन्माला घातले.

लोमपादं तृतीयन्तु पश्चाज्जज्ञे सुधार्मिकः। लोम पादात्मजोवस्तुराहृतिस्तस्य चात्मजः ।। ३३.

नंतर तिसरा पुत्र लोमपाद हा धर्मनिष्ठ जन्मला. लोमपादाचा पुत्र अवस्तुर आणि त्याचा पुत्र आहृत झाला.

कौशिकस्य चिदिः पुत्रस्तस्माच्चैद्या नृपाः स्मृताः । क्रथोर्विदर्भपुत्रस्तु कुन्तिस्तस्यात्मजोऽभवत् ।। ३३.

कौशिकाचा पुत्र चिदी झाला, ज्याच्यापासून चेद्य राजे ओळखले जातात. क्रथुचा विदर्भापासून कुंती नावाचा पुत्र झाला, आणि कुंतीचा पुत्रही कुंतीच होता.

कुन्तेर्धृष्टसुतो जज्ञे पुरोधृष्टः प्रतापवान् । धृष्टस्य पुत्रो धर्मात्मा निर्वृतिः परवीरहा ।। ३३.

कुंतीपासून धृष्ट नावाचा पराक्रमी पुत्र जन्मला, ज्याला पुरोधृष्ट म्हणतात. धृष्टाचा पुत्र धर्मात्मा आणि शत्रूंचा संहार करणारा निर्वृती झाला.

तस्य पुत्रो दशार्हस्तु महाबलपराक्रमः। दशर्हस्य सुतो व्योमा ततो जीमूत उच्यते ।। ३३.

त्याचा पुत्र दशार्ह हा महान बलवान आणि पराक्रमी होता. दशार्हाचा पुत्र व्योम आणि त्याच्यापासून जीमूत उत्पन्न झाला.

जीमूतपुत्रो विकृतिस्तस्य भीमरथः सुतः. अथ भीमरथस्यासीत् पुत्रो रथवरः किल ।। ३३.

जीमूताचा पुत्र विकृति आणि त्याचा पुत्र भीमरथ झाला. भीमरथाचा पुत्र रथवर म्हणून प्रसिद्ध झाला.

दाता धर्म्मरतो नित्यं शीलसत्यपरायणः। तस्य पुत्रो नवरथस्ततो दशरथः स्मृतः ।। ३३.

रथवर नेहमी दानशूर, धर्मनिष्ठ आणि उत्तम स्वभावाचा व सत्यप्रिय होता. त्याचा पुत्र नवरथ आणि नंतर त्याच्यापासून दशरथ झाला.

तस्य चैकादशरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः। तस्मात् करम्भको धन्वी देवरातोऽभवत्ततः ।। ३३.

त्याच्यापासून एकादशरथ आणि त्याचा पुत्र शकुनी झाला. त्याच्यापासून धनुर्धारी करंभक आणि नंतर देवरात झाला.

देवक्षत्रोऽभवद्राजा देवरातिर्म्महायशाः। देवक्षत्रसुतो जज्ञे देवनः क्षत्रनन्दनः ।। ३३.

देवरात हा तेजस्वी राजा देवक्षत्र म्हणून झाला. देवक्षत्राचा पुत्र देवन हा क्षत्रवंशाचा आनंद वाढवणारा झाला.

देवनात् स मधुर्जज्ञे यस्य मेधार्थसम्भवः। मधोश्चापि महातेजा मनुर्मनुवशस्तथा ।। ३३.

देवनापासून मदु जन्मला, ज्याचा जन्म बुद्धीसाठी झाला. मदुपासून महातेजस्वी मनू आणि मनूचा वंशही झाला.

नन्दनश्च महातेजा महापुरुवशस्तथा। आसीत् पुरुवशात् पुत्रः पुरुद्वान् पुरुषोत्तमः ।। ३३.

नंदन आणि महापुरुवश हे दोघेही महातेजस्वी जन्मले. पुरुवशाच्या पुत्रापासून पुरुद्वान नावाचा श्रेष्ठ पुरुष झाला.

जज्ञे पुरुद्वतः पुत्रो भद्रवत्यां पुरूद्वहः। ऐक्षाकी त्वभवद्भार्या सत्त्वस्तस्यामजायत। सत्त्वात् सत्त्वगुणो पेतः सात्त्वतः कीर्तिवर्द्धनः ।। ३३.

पुरुद्वानपासून भद्रवतीमध्ये पुरूद्वह जन्मला. त्याची पत्नी ऐक्षाकी होती आणि त्यांचा पुत्र सत्त्व झाला. सत्त्वापासून सत्त्वगुणयुक्त आणि कीर्ती वाढवणारा सात्त्वत जन्मला.

इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः। प्रजावानेति सायुज्यं राज्ञः सोमस्य धीमतः ।। ३३.

महात्मा ज्यामघाचा हा वंश जाणून, तो संततीने समृद्ध झाला आणि बुद्धिमान राजा सोमाशी एकरूप झाला.

सूत उवाच।। सात्वती रूपसम्पन्नं कौशल्या सुषुवे सुतम्। भजिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम् ।। ३४.

सूतेने सांगितले: कौशल्या हिने सात्त्वत वंशातील, रूपवान असा भजिन, भजमान आणि दिव्य राजा देवावृद्ध या पुत्रांना जन्म दिला.

अन्धकञ्च सहाभोजं वृष्णिञ्च यदुनन्दनम्। तेषां हि सर्गाश्चत्वारः श्रृणुध्वं विस्तरेण वै ।। ३४.

अंधक, सहाभोज, वृष्णि आणि यदुचा वंशज असेही पुत्र जन्मले. त्यांच्या या चार वंशांची सविस्तर माहिती ऐका.

भजमानस्य श्रृञ्जय्यां बाह्यश्चोपरि बाह्यकः। श्रृञ्जयस्य सुते द्वे तु बाह्यकस्ते उदावहत् ।। ३४.

भजमानाच्या श्रुंजया नावाच्या पत्नीपासून बाह्य आणि त्याच्यापेक्षा मोठा बाह्यक असे पुत्र झाले. श्रुंजयाचे दोन पुत्र होते आणि बाह्यकाने त्यांना स्वीकारले.

तस्य भार्ये भगिन्यौ ते प्रासूतेति सुतान् बहून्। निमिश्च पणवश्चैव वृष्णिः परपुरञ्जयः ।। ३४.

त्याच्या दोन पत्नी भगिनी होत्या आणि त्यांनी अनेक पुत्र जन्माला घातले: निमि, पणव आणि शत्रूंचा पराभव करणारा वृष्णि.

ये बाह्यकार्य्यश्रृञ्जय्यां भजमानाद्विजज्ञिरे। अयुतायुतसाहस्र शतजिदथ वामकः ।। ३४.

बाह्य कार्यशृंजय, अयुतायुत, साहस्र, शतजित आणि वामक या लोकांत जे ब्राह्मण म्हणून ओळखले गेले, ते सर्व होते.

बाह्यकार्य्याभगिन्यां ये भजमाना द्विजज्ञिरे। तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः ।। ३४.

बाह्य कार्याभगिनी या प्रदेशात जे ब्राह्मण म्हणून ओळखले गेले, त्यांच्यात देवावृद्ध नावाचा राजा मोठ्या तपश्चर्येला लागला.

पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्म ह। संयोज्यात्मानमेवं सवर्णा सा जलमस्पृशत् ।। ३४.

माझ्या पुत्रात सर्व सद्गुण असावेत, अशी इच्छा तिने केली. मग सवर्णा आपल्या मनाशी ठरवून पाण्यात हात बुडवला.

सा चोपस्पर्शनात्तस्य चकार ऋषिमापगा। कल्याणञ्च नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा ।। ३४.

तिच्या त्या पाण्यातील स्पर्शामुळे ती नदी ऋषितुल्य झाली आणि ती उत्तम नदी राजासाठी मंगलमय ठरली.

चिन्तयाभिपरीताङ्गा जगामाथ विनिश्चयम्। नाधिगच्छामि तां नारीं यस्यामेवंविधः सुतः ।। ३४.

विचारांनी ग्रासलेली ती स्त्री ठाम निर्णयाला आली – 'अशी स्त्री मला सापडत नाही, जिचा मुलगा असा असू शकेल.'

भवेत्सर्वगुणोपेतो राज्ञो देवावृधस्य हि। तस्मादस्य स्वयं चाहं भवाम्यद्य सहव्रता। जज्ञे तस्याः स्वयं हस्तो भावस्तस्य यथेरितः ।। ३४.

राजा देवावृद्ध याला सर्व गुणांनी युक्त असा पुत्र व्हावा, म्हणून मी आज स्वतः त्याची पत्नी म्हणून व्रत स्वीकारते. तिच्या इच्छेप्रमाणे तिच्या हाताचा आणि स्वभावाचा जन्म झाला.

अथ भूत्वा कुमारी तु सावित्री परमं वचः। चिन्तयामास राजानं तामियेष स पर्थिवः ।। ३४.

मग सावित्रीने कुमारिका होऊन श्रेष्ठ वचन सांगितले. तो राजा तिच्यावर प्रेम करू लागला आणि तिला मिळवण्याचा प्रयत्न केला.

तस्यामाधत्त गर्भं स तेजस्विनमुदारधीः। अथ सा नवमे मासि सुषुवे सरितांवरा ।। ३४.

त्या राजाने तिच्यात तेजस्वी आणि उदार मनाचा गर्भ ठेवला. नऊव्या महिन्यात ती नदीदेवी प्रसूतीस आली.

पुत्रं सर्वगुणोपेतं यथा देवावृधेप्सितः। तत्र वंशे पुराणज्ञा गाथां गायन्ति वै द्विजाः ।। ३४.

तिने देवावृद्धाच्या इच्छेप्रमाणे सर्व गुणांनी युक्त असा पुत्र जन्माला घातला. त्या वंशात विद्वान ब्राह्मण जुनी गाथा गातात.

गुणान् देवावृधस्यापि कीर्त्तयन्तो महात्मनः। यथैव श्रृणुते दूरात् संपश्यति तथान्तिकात् ।। ३४.

महात्मा देवावृद्धाच्या गुणांचे वर्णन करताना, जसे तो दूरवरून ऐकतो तसेच जवळूनही पाहतो.

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः। पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च सहस्राणि च सप्ततिः। येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रुर्देवावृधादपि ।। ३४.

बभ्रू हा माणसांत श्रेष्ठ होता, देवावृद्ध देवांसारखा होता. पासष्ट पुरुष आणि सत्तर हजार जण अमरत्वाला पोहोचले आणि त्यांनीही देवावृद्धाला मागे टाकले.

यज्वा दानपतिर्वीरो ब्रह्मण्यः सत्य वाग् बुधः। कीर्त्तिमांश्च महाभागः सात्त्वतानां महारथः ।। ३४.

तो यज्ञ करणारा, दानशूर, पराक्रमी, ब्राह्मणांचा भक्त, सत्य बोलणारा, बुद्धिमान, कीर्तिवान, अत्यंत भाग्यवान आणि सात्त्वतांचा महान रथी होता.