वायुपुराणम्

वीरहोत्रा ह्यसङ्ख्याता भोजाश्चावर्तयस्तथा। तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च ।। ३२.

वीरहोत्र हे अगणित होते, भोज, अवर्त, शूरवीर तुंडिकेर आणि तालजंघ हेही तसेच होते.

वीरहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः। दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रदर्शनः ।। ३२.

वीरहोत्राचा पुत्र अनंत नावाचा राजा होता; त्याचा पुत्र होता दुर्जय, जो शत्रूंसाठी भीतीदायक आणि पराक्रमी होता.

अनष्टद्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह। प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्य्यपालयत् ।। ३२.

त्या राजाजवळ कधीही न संपणारे धन होते; आपल्या सामर्थ्याने त्या महराजाने प्रजांचे रक्षण केले.

न तस्य वित्तनाशश्च नष्टं प्रतिलभेत सः। कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः ।। ३२.

जो कोणी या ठिकाणी कर्तवीर्य या बुद्धिमान राजाचा जन्म सांगतो, त्याच्या धनाचा कधीही नाश होत नाही आणि हरवलेले धन त्याला पुन्हा मिळते.

वित्तवान् भवत्यत्रैव धर्म्मश्चास्य विवर्द्धते। यथा त्वष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीयते ।। ३२.

इथेच तो धनवान होतो आणि त्याचा धर्म वाढतो; जसा त्वष्टा आणि दाता यांना सन्मान मिळतो, तसा तो स्वर्गातही गौरवला जातो.

ऋषय ऊचुः।। किमर्थं भुवनं दग्धमपवस्यं महात्मनाम्। कार्तवीर्येण विक्रम्य तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३३.

ऋषी म्हणाले: कर्तवीर्याच्या पराक्रमामुळे हे जग, जे महान आत्म्यांचे निवासस्थान आहे, का जळून गेले? आम्ही विचारतो आहोत, ते आम्हाला सांग.

रक्षिता स तु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम्। कथं स रक्षिता भूत्वानाशयत्तत्तपोवनम् ।। ३३.

आम्ही ऐकले आहे की हा राजर्षी प्रजांचा रक्षणकर्ता होता; मग तो रक्षक असूनसुद्धा त्या तपोवनाचा नाश कसा केला?

सूत उवाच।। आदित्यो विप्ररूपेण कार्तवीर्यमुपस्थितः। तृप्तिकामः प्रयच्छान्नमादित्योऽहं न संशयः ।। ३३.

सूतम्हणाले: आदित्याने ब्राह्मणाचा रूप घेऊन कर्तवीर्याजवळ जाऊन तृप्तीची इच्छा व्यक्त केली आणि म्हणाला, 'मीच सूर्य आहे, यात शंका नाही.'

राजोवाच।। भगवन् केन ते तुष्टिर्भवेद्ब्रूहि दिवाकर। कीदृशं भोजनं दझि श्रुत्वा च विदधाम्यहम् ।। ३३.

राजा म्हणाला: भगवन्, तुला कोणत्या प्रकारच्या अन्नाने तृप्ती मिळेल, ते सांग दिवाकर. मी काय अन्न द्यावे, ते सांग, मी ते नक्की देईन.

सूर्य उवाच।। स्थावरं देहि मे सर्वमाहारं ददतां वर। तेन तृप्तो भवेयं वै न तुष्येऽन्येन पार्थिव ।। ३३.

सूर्य म्हणाला: देणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, मला सर्व स्थावर वस्तू अन्न म्हणून दे. त्यानेच मी तृप्त होईन; दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीने मी समाधानी होणार नाही, राजन्.

राजोवाच ।। न शक्यं स्थावरं सर्व्वं तेजसा मानुषेण तु। निर्द्दग्धुं तपतां श्रेष्ठ त्वामेव प्रणमाम्यहम् ।। ३३.

राजा म्हणाला: मानवी तेजाने सर्व स्थावर वस्तू जाळणे शक्य नाही; तपस्वींमध्ये श्रेष्ठा, मी तुलाच वंदन करतो.

आदित्य उवाच।। तुष्टस्तेऽहं शरान् दझि अक्षयान् सर्वतः सुखान्। प्रक्षिप्ताः प्रज्वलिष्यन्ति मम तेजःसमन्विताः ।। ३३.

सूर्य म्हणाला: मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तू सर्व बाजूंनी सुखद आणि अचूक बाण सोड. ते बाण माझ्या तेजाने युक्त होऊन जळतील.

आदिष्टं तेजसा मेघसागरं शोषयिष्यति। शुष्कं भस्म करिष्यामि तेन प्रीतो नराधिप ।। ३३.

माझ्या आज्ञेने तुझे तेज मेघांच्या समुद्राला कोरडे टाकेल; मी त्याला कोरडे करून राख करीन—यामुळे मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, राजन्.

ततः शरानथादित्यस्त्वर्जुनाय प्रयच्छति। ततः संप्राप्य सुमहत्स्थावरं सर्व्वमेव हि ।। ३३.

मग सूर्याने अर्जुनाला बाण दिले; ते मिळाल्यावर त्याने सर्व स्थावर वस्तूंचा नाश केला.

आश्रमानथ ग्रामांश्च घोषांश्च नगराणि च। तपोवनानि रम्याणि वनान्युपवनानि च ।। ३३.

मग आश्रम, गावे, गोठे, नगरे, रम्य तपोवन, वन आणि उपवने हे सर्व जळून गेले.

एवं प्राचीनमदहत्ततः सूर्य्यप्रदक्षिणम्। निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्दग्धा सूर्येण तेजसा ।। ३३.

अशा प्रकारे पूर्व दिशेपासून सूर्याभोवती प्रदक्षिणा घालत, सूर्याच्या तेजाने पृथ्वी जळून गेली आणि झाडे-गवत काहीच उरले नाही.

एतस्मिन्नेव काले तु अपो निलयमाश्रितः। दशवर्षसहस्राणि जलवासा महानृषिः ।। ३३.

त्याच वेळी एक महान ऋषी पाण्यातच राहून दहा हजार वर्षे तप करत होता.

पूर्णे व्रते महातेजा उदतिष्ठत्तपोधनः। सोऽपश्यदाश्रमं दग्धमर्जुनेन महानृषिः। क्रोधाच्छशाप राजर्षिं कीर्त्तितं वो यथा मया ।। ३३.

व्रत पूर्ण झाल्यावर तो तपस्वी तेजस्वी ऋषी पाण्यातून बाहेर आला; त्याने आपला आश्रम अर्जुनाने जळवलेला पाहिला आणि रागाने त्या राजर्षीला शाप दिला, जसा मी तुम्हाला सांगितला.

सूत उवाच।। क्रोष्टोः श्रृणुत राजर्षेर्वंशमुत्तमपूरुषम्। यस्यान्ववाये संभूतो वृष्णिर्वृष्णिकुलोद्वहः ।। ३३.

सूता म्हणाले: ऐका, त्या राजर्षीच्या वंशाची कथा, जो क्रोष्टीपासून उत्पन्न झाला आणि ज्याच्या वंशात वृष्णी, वृष्णिकुलातील श्रेष्ठ, जन्मला.

क्रोष्टोरेकोऽभवत् पुत्रो वृजिनीवान् महायशाः। वार्जिनीवतमिच्छन्ति स्वाहिं स्वाहोवतां वरम् ।। ३३.

क्रोष्टीला एक सुप्रसिद्ध पुत्र व्रजिनीवत झाला; स्वाही आणि स्वाहो या वंशातील जे श्रेष्ठत्व इच्छितात, ते वर्जिनीवतला पसंत करतात.

स्वाहेः पुत्रोऽभवद्राजा रशादुर्ददतां वरः। घृतम्प्रसूतमिच्छन्ति रशादोरग्र्यमात्मजम् ।। ३३.

स्वाहीपासून एक पुत्र, राजा रशादू, श्रेष्ठ दाता, जन्मला; रशादूचा जो श्रेष्ठ पुत्र आहे, जो तुपातून जन्मला, त्याची इच्छा करणारे त्याला शोधतात.

महाक्रतुभिरीजे स विविधैराप्तदक्षिणैः। चित्रैश्चित्ररथस्तस्य पुत्र कर्म्मभिरन्वितः ।। ३३.

त्याने मोठ्या यज्ञांनी, विविध आणि उदार दक्षिणा दिलेल्या यज्ञांनी, स्वतःला पवित्र केलं; त्याचा मुलगा चित्ररथ आपल्या अद्भुत कृत्यांनी प्रसिद्ध झाला.

एवं चित्ररथो वीरो यज्ञान् विपुलदक्षिणान्। शशबिन्दुः परं वृत्तो राजर्षीणामनुष्ठितः ।। ३३.

अशा रीतीने पराक्रमी चित्ररथाने भरपूर दक्षिणा असलेले यज्ञ केले; शशबिंदू हा राजर्षींमध्ये आपल्या उत्तम वागणुकीमुळे प्रसिद्ध झाला.

चक्रवर्त्ती महासत्त्वो महावीर्यो बहुप्रजः। तत्रानुवंशश्लोकोऽयं यस्मिन् गीतः पुराविदैः ।। ३३.

तो चक्रवर्ती राजा होता, मोठ्या सामर्थ्याचा, शौर्यवान आणि अनेक संतती असलेला; त्याच्याबद्दल प्राचीन ऋषींनी हा वंशपरंपरागत श्लोक गायला.

शशबिन्दोस्तु पुत्राणां शतानामभवच्छतम्। धीमतामनुरूपाणां भूरिद्रविणतेजसाम् ।। ३३.

शशबिंदूला शंभर मुलं होती, ती सर्व बुद्धिमान, योग्य आणि भरपूर संपत्ती व तेज असलेली होती.

तेषां षट् च प्रधानास्तु पृथुषाट्का महाबलाः। पृथुश्रवा पृथुयशाः पृथुधर्म्मा पृथुञ्जयः ।। ३३.

त्यांच्यात सहा मुलं प्रमुख आणि अत्यंत बलवान होती: पृथुषाट्क, पृथुश्रवा, पृथुयशा, पृथुधर्म, पृथुंजय.

पृथुकीर्त्तिः पृथुन्दाता राजानः शाशिबिन्दवाः। शंसन्ति च पुराणानि पार्थश्रवसमन्तरम्। अन्तरः स पुरा यस्तु यज्ञस्य तनयोऽभवत् ।। ३३.

पृथुकीर्ती आणि पृथुंदाता हे देखील शशिबिंदूंच्या घराण्यातील राजे होते; पुराणांत सांगितलं आहे की, पार्थश्रवस सोडून, अंतर हा यज्ञातून जन्मलेला मुलगा होता.

उशना सुतधर्म्मात्मा अवाप्य पृथिवीमिमाम्। आजहाराश्वमेधानां शतमुत्तमधार्म्मिकः ।। ३३.

धर्मशील उशना याने ही पृथ्वी मिळवून, शंभर उत्तम आणि धर्मयुक्त अश्वमेध यज्ञ केले.

मरुत्तस्तस्य तनयो राजर्षीणामनुष्ठितः। वीरः कम्बलबर्हिस्तु मरुत्ततनयः स्मृतः ।। ३३.

त्याचा मुलगा मरुत्त हा राजर्षींमध्ये प्रसिद्ध झाला; मरुत्ताचा मुलगा वीर कंबलबार्ही म्हणून ओळखला जातो.