वायुपुराणम्

स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्यात्मजस्य वै। ददोह सवनद्वीपांश्चित्रभानुः सहैहयः ।। ३२.

चित्रभानूने हैहयांसह मिळून वरुणपुत्राच्या ओसाड आश्रमासह सर्व द्वीप वाळवून टाकले.

संलेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्विनमुत्तमम्। वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यातश्चापः श्रितः श्रुतः ।। ३२.

पूर्वी वरुणाला एक श्रेष्ठ पुत्र झाला होता, वसिष्ठ नावाचा ऋषी, जो जलाशी एकरूप आणि प्रसिद्ध होता.

तत्रापदस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तवान्विभुः। यस्मान्न वर्जितमिदं वनं ते मम हैहय ।। ३२.

त्या वेळी संकटात आणि रागाने त्या प्रभूने अर्जुनाला शाप दिला, 'हे हैहय, तू माझं हे वन सोडलं नाहीस म्हणून—'

तस्मात् ते दुष्करं कर्म्म कृतमन्यो हनिष्यति। अर्जुनो नाम कौन्तेयो न च राजा भविष्यति ।। ३२.

'या कठीण कर्मासाठी तुला दुसरा ठार मारेल. अर्जुन, कुंतीपुत्र, राजा राहणार नाही.'

अर्जुन त्वां महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः। छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बलीं ।। ३२.

अर्जुना, राम नावाचा महाशूर, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ, तुझ्या हजार हातांना छाटून तुला बलपूर्वक जिंकून टाकेल.

तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः। तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युशापेन धीमतः ।। ३२.

एक महान तपस्वी ब्राह्मण तुला ठार मारील; त्या ज्ञानी ऋषीच्या शापामुळे रामच त्याचा मृत्यू ठरेल.

राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा। तस्य पुत्रशतं ह्यासीत् पञ्च तत्र महारथाः ।। ३२.

त्या राजाने पूर्वी स्वतःसाठी वर मागितला होता; त्याला शंभर पुत्र होते, त्यातले पाच महापराक्रमी रथी होते.

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्म्मात्मानो यशस्वनः । शूरश्च शूरसेनश्च वृष्ट्याद्यं वृष एव च ।। ३२.

ते सर्व शस्त्रविद्या जाणणारे, बलवान, शूर, धर्मात्मा आणि कीर्तीमान होते—शूर, शूरसेन, वृष्टी, वृष आणि जयध्वज हे त्याचे पुत्र.

जयध्वजश्च वै पुत्रा अवन्तिषु विशांपतेः। जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् ।। ३२.

जयध्वज, अवंतीच्या राजाचा पुत्र, याचा एक प्रतापी पुत्र झाला—तालजंघ नावाचा.

तस्य पुत्रशतं ह्येव तालजङ्घा इति श्रुतम्। तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् ।। ३२.

त्यालाही शंभर पुत्र होते, ज्यांना तालजंघ म्हणत. त्या महान हैहयांमध्ये पाच कुटुंबे प्रसिद्ध झाली.

वीरहोत्रा ह्यसङ्ख्याता भोजाश्चावर्तयस्तथा। तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च ।। ३२.

वीरहोत्र हे अगणित होते, भोज, अवर्त, शूरवीर तुंडिकेर आणि तालजंघ हेही तसेच होते.

वीरहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः। दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रदर्शनः ।। ३२.

वीरहोत्राचा पुत्र अनंत नावाचा राजा होता; त्याचा पुत्र होता दुर्जय, जो शत्रूंसाठी भीतीदायक आणि पराक्रमी होता.

अनष्टद्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह। प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्य्यपालयत् ।। ३२.

त्या राजाजवळ कधीही न संपणारे धन होते; आपल्या सामर्थ्याने त्या महराजाने प्रजांचे रक्षण केले.

न तस्य वित्तनाशश्च नष्टं प्रतिलभेत सः। कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः ।। ३२.

जो कोणी या ठिकाणी कर्तवीर्य या बुद्धिमान राजाचा जन्म सांगतो, त्याच्या धनाचा कधीही नाश होत नाही आणि हरवलेले धन त्याला पुन्हा मिळते.

वित्तवान् भवत्यत्रैव धर्म्मश्चास्य विवर्द्धते। यथा त्वष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीयते ।। ३२.

इथेच तो धनवान होतो आणि त्याचा धर्म वाढतो; जसा त्वष्टा आणि दाता यांना सन्मान मिळतो, तसा तो स्वर्गातही गौरवला जातो.

ऋषय ऊचुः।। किमर्थं भुवनं दग्धमपवस्यं महात्मनाम्। कार्तवीर्येण विक्रम्य तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३३.

ऋषी म्हणाले: कर्तवीर्याच्या पराक्रमामुळे हे जग, जे महान आत्म्यांचे निवासस्थान आहे, का जळून गेले? आम्ही विचारतो आहोत, ते आम्हाला सांग.

रक्षिता स तु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम्। कथं स रक्षिता भूत्वानाशयत्तत्तपोवनम् ।। ३३.

आम्ही ऐकले आहे की हा राजर्षी प्रजांचा रक्षणकर्ता होता; मग तो रक्षक असूनसुद्धा त्या तपोवनाचा नाश कसा केला?

सूत उवाच।। आदित्यो विप्ररूपेण कार्तवीर्यमुपस्थितः। तृप्तिकामः प्रयच्छान्नमादित्योऽहं न संशयः ।। ३३.

सूतम्हणाले: आदित्याने ब्राह्मणाचा रूप घेऊन कर्तवीर्याजवळ जाऊन तृप्तीची इच्छा व्यक्त केली आणि म्हणाला, 'मीच सूर्य आहे, यात शंका नाही.'

राजोवाच।। भगवन् केन ते तुष्टिर्भवेद्ब्रूहि दिवाकर। कीदृशं भोजनं दझि श्रुत्वा च विदधाम्यहम् ।। ३३.

राजा म्हणाला: भगवन्, तुला कोणत्या प्रकारच्या अन्नाने तृप्ती मिळेल, ते सांग दिवाकर. मी काय अन्न द्यावे, ते सांग, मी ते नक्की देईन.

सूर्य उवाच।। स्थावरं देहि मे सर्वमाहारं ददतां वर। तेन तृप्तो भवेयं वै न तुष्येऽन्येन पार्थिव ।। ३३.

सूर्य म्हणाला: देणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, मला सर्व स्थावर वस्तू अन्न म्हणून दे. त्यानेच मी तृप्त होईन; दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीने मी समाधानी होणार नाही, राजन्.

राजोवाच ।। न शक्यं स्थावरं सर्व्वं तेजसा मानुषेण तु। निर्द्दग्धुं तपतां श्रेष्ठ त्वामेव प्रणमाम्यहम् ।। ३३.

राजा म्हणाला: मानवी तेजाने सर्व स्थावर वस्तू जाळणे शक्य नाही; तपस्वींमध्ये श्रेष्ठा, मी तुलाच वंदन करतो.

आदित्य उवाच।। तुष्टस्तेऽहं शरान् दझि अक्षयान् सर्वतः सुखान्। प्रक्षिप्ताः प्रज्वलिष्यन्ति मम तेजःसमन्विताः ।। ३३.

सूर्य म्हणाला: मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तू सर्व बाजूंनी सुखद आणि अचूक बाण सोड. ते बाण माझ्या तेजाने युक्त होऊन जळतील.

आदिष्टं तेजसा मेघसागरं शोषयिष्यति। शुष्कं भस्म करिष्यामि तेन प्रीतो नराधिप ।। ३३.

माझ्या आज्ञेने तुझे तेज मेघांच्या समुद्राला कोरडे टाकेल; मी त्याला कोरडे करून राख करीन—यामुळे मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, राजन्.

ततः शरानथादित्यस्त्वर्जुनाय प्रयच्छति। ततः संप्राप्य सुमहत्स्थावरं सर्व्वमेव हि ।। ३३.

मग सूर्याने अर्जुनाला बाण दिले; ते मिळाल्यावर त्याने सर्व स्थावर वस्तूंचा नाश केला.

आश्रमानथ ग्रामांश्च घोषांश्च नगराणि च। तपोवनानि रम्याणि वनान्युपवनानि च ।। ३३.

मग आश्रम, गावे, गोठे, नगरे, रम्य तपोवन, वन आणि उपवने हे सर्व जळून गेले.

एवं प्राचीनमदहत्ततः सूर्य्यप्रदक्षिणम्। निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्दग्धा सूर्येण तेजसा ।। ३३.

अशा प्रकारे पूर्व दिशेपासून सूर्याभोवती प्रदक्षिणा घालत, सूर्याच्या तेजाने पृथ्वी जळून गेली आणि झाडे-गवत काहीच उरले नाही.

एतस्मिन्नेव काले तु अपो निलयमाश्रितः। दशवर्षसहस्राणि जलवासा महानृषिः ।। ३३.

त्याच वेळी एक महान ऋषी पाण्यातच राहून दहा हजार वर्षे तप करत होता.

पूर्णे व्रते महातेजा उदतिष्ठत्तपोधनः। सोऽपश्यदाश्रमं दग्धमर्जुनेन महानृषिः। क्रोधाच्छशाप राजर्षिं कीर्त्तितं वो यथा मया ।। ३३.

व्रत पूर्ण झाल्यावर तो तपस्वी तेजस्वी ऋषी पाण्यातून बाहेर आला; त्याने आपला आश्रम अर्जुनाने जळवलेला पाहिला आणि रागाने त्या राजर्षीला शाप दिला, जसा मी तुम्हाला सांगितला.

सूत उवाच।। क्रोष्टोः श्रृणुत राजर्षेर्वंशमुत्तमपूरुषम्। यस्यान्ववाये संभूतो वृष्णिर्वृष्णिकुलोद्वहः ।। ३३.

सूता म्हणाले: ऐका, त्या राजर्षीच्या वंशाची कथा, जो क्रोष्टीपासून उत्पन्न झाला आणि ज्याच्या वंशात वृष्णी, वृष्णिकुलातील श्रेष्ठ, जन्मला.