वायुपुराणम्

चकार क्षोभयन्राजा दोःसहस्रेण सागरम्। देवासुरपरिक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम् ।। ३२.

त्या राजाने आपल्या हजार हातांनी समुद्र ढवळून काढला, जणू काही देव-दानवांनी वेढलेल्या क्षीरसागरासारखा तो समुद्र होता.

मन्दरक्षोभणकृता ह्यमृतोदकशङ्कि ताः। सहसोत्पादिता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम् ।। ३२.

मंदर पर्वताने अमृतसागर ढवळला जातोय असे समजून, त्या भयंकर राजाला पाहून, त्या सर्व घाबरून अचानक वर आल्या.

नतनिश्चलमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः। सायाह्ने कदलीषण्डा निर्वातस्तिमिता इव ।। ३२.

मोठे सर्प वाकले आणि स्तब्ध झाले, जसे संध्याकाळी वाऱ्याविना केळीच्या बागा शांत आणि स्थिर असतात.

स वै बद्ध्वा धनुर्यान उत्सिक्तः पञ्चभिः शतैः। लङ्कायां मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्। निर्जित्य बद्ध्वा चानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् ।। ३२.

त्याने धनुष्य घेऊन, पाचशे बाणांनी सज्ज होऊन, लंकेत जाऊन रावण आणि त्याच्या सैन्याला गोंधळात टाकले, त्याला जिंकून बांधले आणि माहिष्मतीला कैदेत आणले.

ततो गत्वा पुलस्त्यस्तु अर्जुनं च प्रसादयत्। मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येनानुपालितम् ।। ३२.

मग पुलस्त्य ऋषी गेले आणि अर्जुनाला प्रसन्न केले; पुलस्त्याच्या विनंतीवरून राजाने रावणाला सोडले.

तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः। युगान्तेऽम्बुदवृक्षस्य स्फुटितस्याशनेरिव ।। ३२.

त्याच्या हजार हातांचा ताण असा घुमला की, जणू युगाच्या शेवटी वीज पडून मोठ्या मेघवृक्षाचा कडकडाट झाला.

अहो मृधे महावीर्यं भार्गवो यस्य सोऽच्छिनत्। मृधे सहस्रं बाहूनां हेमतालवनं यथा ।। ३२.

अरे, त्या युद्धात किती मोठं सामर्थ्य होतं! भृगुवंशीयाने त्याचे हजार हात जणू सोन्याच्या ताडवनासारखे छाटून टाकले.

तृषितेन कदाचित्स भिक्षितश्चित्रभानुना। सप्त द्वीपांश्चित्रभानोः प्रादाद्भिक्षां विशाम्पतिः ।। ३२.

एकदा, तो तहानलेला असताना चित्रभानूने त्याच्याकडे भिक्षा मागितली, तेव्हा त्या राजाने चित्रभानूला सातही द्वीप दान दिली.

पुराणि घोषान् ग्रामांश्च पत्तनानि च सर्व्वशः ३२.

त्याने जुनी वस्ती, गावे आणि नगरे पूर्णपणे दान केली.

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महायशाः। ददाह कार्तवीर्यस्य शैलांश्चापि वनानि च ।। ३२.

त्या पुरुषश्रेष्ठाच्या प्रभावामुळे, कीर्तीमानाने कार्तवीर्याची डोंगरं आणि अरण्यं जाळून टाकली.

स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्यात्मजस्य वै। ददोह सवनद्वीपांश्चित्रभानुः सहैहयः ।। ३२.

चित्रभानूने हैहयांसह मिळून वरुणपुत्राच्या ओसाड आश्रमासह सर्व द्वीप वाळवून टाकले.

संलेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्विनमुत्तमम्। वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यातश्चापः श्रितः श्रुतः ।। ३२.

पूर्वी वरुणाला एक श्रेष्ठ पुत्र झाला होता, वसिष्ठ नावाचा ऋषी, जो जलाशी एकरूप आणि प्रसिद्ध होता.

तत्रापदस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तवान्विभुः। यस्मान्न वर्जितमिदं वनं ते मम हैहय ।। ३२.

त्या वेळी संकटात आणि रागाने त्या प्रभूने अर्जुनाला शाप दिला, 'हे हैहय, तू माझं हे वन सोडलं नाहीस म्हणून—'

तस्मात् ते दुष्करं कर्म्म कृतमन्यो हनिष्यति। अर्जुनो नाम कौन्तेयो न च राजा भविष्यति ।। ३२.

'या कठीण कर्मासाठी तुला दुसरा ठार मारेल. अर्जुन, कुंतीपुत्र, राजा राहणार नाही.'

अर्जुन त्वां महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः। छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बलीं ।। ३२.

अर्जुना, राम नावाचा महाशूर, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ, तुझ्या हजार हातांना छाटून तुला बलपूर्वक जिंकून टाकेल.

तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः। तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युशापेन धीमतः ।। ३२.

एक महान तपस्वी ब्राह्मण तुला ठार मारील; त्या ज्ञानी ऋषीच्या शापामुळे रामच त्याचा मृत्यू ठरेल.

राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा। तस्य पुत्रशतं ह्यासीत् पञ्च तत्र महारथाः ।। ३२.

त्या राजाने पूर्वी स्वतःसाठी वर मागितला होता; त्याला शंभर पुत्र होते, त्यातले पाच महापराक्रमी रथी होते.

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्म्मात्मानो यशस्वनः । शूरश्च शूरसेनश्च वृष्ट्याद्यं वृष एव च ।। ३२.

ते सर्व शस्त्रविद्या जाणणारे, बलवान, शूर, धर्मात्मा आणि कीर्तीमान होते—शूर, शूरसेन, वृष्टी, वृष आणि जयध्वज हे त्याचे पुत्र.

जयध्वजश्च वै पुत्रा अवन्तिषु विशांपतेः। जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् ।। ३२.

जयध्वज, अवंतीच्या राजाचा पुत्र, याचा एक प्रतापी पुत्र झाला—तालजंघ नावाचा.

तस्य पुत्रशतं ह्येव तालजङ्घा इति श्रुतम्। तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् ।। ३२.

त्यालाही शंभर पुत्र होते, ज्यांना तालजंघ म्हणत. त्या महान हैहयांमध्ये पाच कुटुंबे प्रसिद्ध झाली.

वीरहोत्रा ह्यसङ्ख्याता भोजाश्चावर्तयस्तथा। तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च ।। ३२.

वीरहोत्र हे अगणित होते, भोज, अवर्त, शूरवीर तुंडिकेर आणि तालजंघ हेही तसेच होते.

वीरहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः। दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रदर्शनः ।। ३२.

वीरहोत्राचा पुत्र अनंत नावाचा राजा होता; त्याचा पुत्र होता दुर्जय, जो शत्रूंसाठी भीतीदायक आणि पराक्रमी होता.

अनष्टद्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह। प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्य्यपालयत् ।। ३२.

त्या राजाजवळ कधीही न संपणारे धन होते; आपल्या सामर्थ्याने त्या महराजाने प्रजांचे रक्षण केले.

न तस्य वित्तनाशश्च नष्टं प्रतिलभेत सः। कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः ।। ३२.

जो कोणी या ठिकाणी कर्तवीर्य या बुद्धिमान राजाचा जन्म सांगतो, त्याच्या धनाचा कधीही नाश होत नाही आणि हरवलेले धन त्याला पुन्हा मिळते.

वित्तवान् भवत्यत्रैव धर्म्मश्चास्य विवर्द्धते। यथा त्वष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीयते ।। ३२.

इथेच तो धनवान होतो आणि त्याचा धर्म वाढतो; जसा त्वष्टा आणि दाता यांना सन्मान मिळतो, तसा तो स्वर्गातही गौरवला जातो.

ऋषय ऊचुः।। किमर्थं भुवनं दग्धमपवस्यं महात्मनाम्। कार्तवीर्येण विक्रम्य तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३३.

ऋषी म्हणाले: कर्तवीर्याच्या पराक्रमामुळे हे जग, जे महान आत्म्यांचे निवासस्थान आहे, का जळून गेले? आम्ही विचारतो आहोत, ते आम्हाला सांग.

रक्षिता स तु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम्। कथं स रक्षिता भूत्वानाशयत्तत्तपोवनम् ।। ३३.

आम्ही ऐकले आहे की हा राजर्षी प्रजांचा रक्षणकर्ता होता; मग तो रक्षक असूनसुद्धा त्या तपोवनाचा नाश कसा केला?

सूत उवाच।। आदित्यो विप्ररूपेण कार्तवीर्यमुपस्थितः। तृप्तिकामः प्रयच्छान्नमादित्योऽहं न संशयः ।। ३३.

सूतम्हणाले: आदित्याने ब्राह्मणाचा रूप घेऊन कर्तवीर्याजवळ जाऊन तृप्तीची इच्छा व्यक्त केली आणि म्हणाला, 'मीच सूर्य आहे, यात शंका नाही.'

राजोवाच।। भगवन् केन ते तुष्टिर्भवेद्ब्रूहि दिवाकर। कीदृशं भोजनं दझि श्रुत्वा च विदधाम्यहम् ।। ३३.

राजा म्हणाला: भगवन्, तुला कोणत्या प्रकारच्या अन्नाने तृप्ती मिळेल, ते सांग दिवाकर. मी काय अन्न द्यावे, ते सांग, मी ते नक्की देईन.