वायुपुराणम्

स्वमृडीकोऽधिपश्चैव वर्च्चोधा मुह्यसर्व्वशः । वासवश्च सदाश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च

स्वमृडिक, अधिप, वर्चोधा, मुह्यसर्वश, वासव, सदाश्व, क्षेमानंद — हेही त्यात आहेत.

सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः । इत्येते देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः

हे सत्य नावाचे बारा, यज्ञासाठी योग्य आहेत. हेच देव उत्तम मनुच्या काळात होते.

अजश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्न्नयः । देवानुजश्चाप्रतिमो महोत्साहौशिजस्तथा

अज, परशु, दिव्य, दिव्यौषधी, नय, देवानुज, अप्रतिम, महोत्साह आणि उशिज — हेही आहेत.

विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुबलः शुचिः । औत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः । एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम्

विनीत, सुकेतु, सुमित्र, सुबल, शुचि — हे महान आत्म्याचे उत्तम मनुचे तेरा पुत्र आहेत. हेच त्या तिसऱ्या काळात क्षत्रियांचे पुढारी होते.

औत्तमे परिसङ्ख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु । विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्तान्निबोधत

उत्तम मन्वंतरात सृष्टीची मोजणी सांगितली आहे, तसेच स्वारोचिष मनुच्या काळातही. आता तामस मनुच्या काळातील तपशील ऐका.

चतुर्थेत्वथ पर्याये तामसस्यान्तरे मनोः । सत्या स्वरूपाः सुधियो हरयश्चतुरो गणाः

चौथ्या पर्या‍यात, तामस मनूच्या काळात, सत्य, स्वरूप, सुधी आणि हरि या चार गणांचा जन्म झाला.

पुलस्त्यपुत्रस्तु शीर्ष्यण्यास्तमश्चैवाष्टमस्तथा । इन्द्रियाणि तदा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

पुलस्त्याचा पुत्र शीर्‌षण्य, आणि आठवा तम नावाचा होता. त्या वेळी, त्या मनूच्या काळात, इंद्रिय नावाने ओळखले जाणारे देव स्मरणात आले.

इन्द्रियाणां शतं यद्धिमुनयः प्रतिजानते । सत्यप्राणास्तु शीर्ष्यण्यास्तमश्चैवाष्टमस्तथा । इन्द्रियाणि तदा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

मुनी सांगतात की इंद्रिये शंभर आहेत. शीर्‌षण्याचे सत्यप्राण आणि आठवा तम होता. त्या मनूच्या काळात, इंद्रिय नावाने ओळखले जाणारे देव स्मरणात आले.

तेषां च प्रभुदेवानां शिविरिन्द्रः प्रतापवान् । सप्तर्षयोऽन्तरे चैव तान्निबोधत सत्तमाः ॥२.१.

त्या सर्व प्रमुख देवांमध्ये, शिवी हा तेजस्वी इंद्र होता. त्या काळात सात ऋषी होते, हे उत्तमजनांनो, ऐका.

६२.४० काव्यो हर्षस्तथा चैव काश्यपः पृथुरेव च । आत्रेयश्चाग्निरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः

काव्य, हर्ष, कश्यप, पृथु, आत्रेय, अग्नि, ज्योतिर्धामा आणि भार्गव हे त्या काळातील ऋषी होते.

पौलहो वनपीठश्च गोत्रे वासिष्ठ एव च । चैत्रस्तथापि पौलस्त्य ऋषयस्तामसेऽन्तरे

पौलह, वनपीठ, गोत्र वसिष्ठ, चैत्र आणि पौलस्त्य हे तामस मनूच्या काळातील ऋषी होते.

जनुवण्डस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिर्भयस्तथा । प्रियभृत्यो ह्यवक्षिश्च पृष्टलोढो दृढोद्यतः । ऋतश्च ऋतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः

जनुवंड, शांती, नर, ख्याती, भय, प्रियभृत्य, अवक्षि, पृष्ठलोढ, दृढोद्यत, ऋत आणि ऋतबंधु हे तामस मनूचे पुत्र होते.

पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोश्चारिष्णवेऽन्तरे । गणास्तु सुसमाख्याता देवतानां निबोधत

पाचव्या पर्या‍यात, चारिष्णव मनूच्या काळात, देवतांच्या गणांचे सुंदर वर्णन केले आहे, ते ऐका.

अमृता भाभूतरजोविकुण्ठाः ससुमेधसः । चरिष्णोस्तु शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः । चतुर्दश च चत्वारो गणास्तेषान्तु भास्वराः

अमृत, भावभूतरज, विकुण्ठ आणि सुमेधस हे वसिष्ठ प्रजापतीच्या चारिष्णु या शुभ पुत्रांचे गण होते. त्यात चौदा आणि चार तेजस्वी गण होते.

स्वत्रविप्रेग्निभासस्व प्रत्येतिष्ठामृतस्तथा । सुमतिर्वाविरावश्च वाचिनोदः स्रवस्तथा

स्वत्र, विप्रेग्नि, भास, स्व, प्रत्येति, स्थामृत, सुमती, वाविराव, वाचिनोद आणि स्रवस् अशी नावे आहेत.

प्रविराशी च वादश्च प्राशश्चेति चतुर्दश । अमृताभाः स्मृता ह्येते देवाश्चारिष्णवेऽन्तरे

प्रविराशी, वाद, प्राश—ही चौदा नावे आहेत. हे अमृताभास नावाने ओळखले जाणारे देव चारिष्णव काळात स्मरणात आहेत.

मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैव च । आवृतिर्विवृतिश्चैव मदो विनय एव च

मति, सुमति, ऋत, सत्य, आवृती, विवृती, मद आणि विनय—ही नावे देखील आहेत.

जेता जिष्णुः सहश्चैव द्युतिमान् स्रवसस्तथा । इत्येतानीह नामानि आभूतरजसां विदुः

जेता, जिष्णु, सह, द्युतिमान आणि स्रवस्—ही भावभूतरजांच्या गणांची नावे आहेत.

वृषभेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः । नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा । कीर्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधास्तु निबोधत ॥२.१.

वृषभेत्ता, जय, भीम, शुचि, दांत, यशो, दम, नाथ, विद्वान, अजेय, कृश, गौर आणि ध्रुव—हे विकुण्ठ गण आहेत. आता सुमेधसांची नावे ऐका.

६२.५० मेधा मेधातिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च । पृश्रिमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधादयः प्रभुः

मेधा, मेधातिथी, सत्यमेधा, पृश्रिमेधा, अल्पमेधा, भूयोमेधा आणि इतर हे सुमेधसांचे प्रमुख आहेत.

दीप्तिमेधा यशोमेधाः स्थिरमेधास्तथैव च । सर्वमेधाश्वमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः । मेधावान् मेधहर्त्ता च कीर्त्तितास्तु सुमेधसः

दीप्तिमेधा, यशोमेधा, स्थिरमेधा, सर्वमेधा, अश्वमेधा, प्रतिमेधा, मेधावान आणि मेधहर्ता—ही सुमेधसांची नावे आहेत.

विभुरिन्द्रस्तदा तेषामासीद्विक्रान्तपौरुषः । पौलस्त्यो वेदबाहुश्च यजुर्नामा च काश्यपः

त्या काळात, विभु हा त्यांचा इंद्र होता, जो पराक्रमी होता. पौलस्त्य वेदबाहू होता, आणि कश्यप यजुर्नामाने ओळखला जात असे.

हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः । ऊर्द्ध्वबाहुश्च वासिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा । सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतान्तरे

हिरण्यरोम हा आंगिरस, वेदश्री हा भार्गव, ऊर्ध्वबाहू हा वसिष्ठ, पर्जन्य हा पौलह, आणि सत्यनेत्र हा आत्रेय—हे रैवत मनूच्या काळातील ऋषी होते.

महापुराणसम्भाव्यः प्रत्यङ्गपरहा शुचिः । बलबन्धुर्निरामित्रः केतुभृङ्गो दृढव्रतः । चरिष्णवस्य पुत्रास्ते पञ्चमञ्चैतदन्तरम्

महापुराण म्हणून गौरवलेला, प्रत्येक अंगाशी एकनिष्ठ, पवित्र, बलवान, शत्रू नसलेला, ध्वजधारक, निश्चयाने ठाम असलेला — हे सर्व चरिष्णवाचे पुत्र होत, आणि हे या अनुक्रमातील पाचवे आहेत.

स्वारोचिषोत्तमश्चैव तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवस्तथा

स्वारोचिष, उत्तम, तामस आणि रैवत — हे चारही मनू प्रियव्रत यांच्या वंशातील आहेत.

षष्ठे खल्वथ पर्याये देवा ये चाक्षुषेऽन्तरे । आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुकाश्च दिवौकसः । महानुभावलेखाश्च पञ्च देवगणाः स्मृतः

सहाव्या काळात, चाक्षुष मन्वंतरातील देव म्हणजे आद्य, भविष्यातील, पृथुक आणि दिव्य लोकांतील महानुभाव लेखा — हे पाच देवगण म्हणून ओळखले जातात.

दिवौकसः सर्ग एष प्रोच्यते मातृनामभिः । अत्रेः पुत्रस्य नप्तार आरण्यस्य प्रजापतेः । गणाश्च तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः

ही दिव्य लोकांची निर्मिती मातांच्या नावांनी ओळखली जाते; अत्रीच्या पुत्राचे नातू, आरण्य या प्रजापतीचे वंशज; आणि या प्रत्येक देवगटात आठ-आठ देव असतात.

अन्तरिक्षो वसुहयो ह्यतिथिश्च प्रियवतः । श्रोता मन्ता सुमन्ता च आद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः

अंतरिक्ष, वसूहय, अतिथी, प्रियव्रत, श्रोता, मंता आणि सुमंता — हे पहिले म्हणून सांगितले आहेत.

श्येनभद्रस्तथा पश्यः पथ्यनेत्रो महायशाः । सुमनाश्च सुवेताश्च रैवतः सुप्रचेतसः । द्युतिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः ॥२.१.

श्येनभद्र, पश्या, पथ्यनेत्र, महायशा, सुमना, सुवेता, रैवत, सुप्रचेतस, द्युति आणि महासत्त्व — हे सर्व संतती म्हणून सांगितले आहेत.