वायुपुराणम्

अनष्टद्रव्यश्चैवासीन्न शोको न च विभ्रमः। प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्म्मेण रक्षतः ।। ३२.

त्या महान राजाच्या सामर्थ्यामुळे, जो धर्माने प्रजाचे रक्षण करत होता, कुणाच्याही मालमत्तेचे नुकसान झाले नाही, दु:ख किंवा गोंधळही नव्हता.

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः। सप्त सप्त वारान् सम्राट् चक्रवर्त्ती बभूव ह ।। ३२.

तो नराधिप, सम्राट, पाच्याऐंशी हजार वर्षे, सात सात वेळा राज्य करत होता.

स एव पशुपालोऽभूत् क्षेत्रपालस्तथैव च। स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्ज्जुनोऽभवत् ।। ३२.

तोच स्वतः गुरे राखणारा झाला, तोच शेतरक्षकही झाला; योगाच्या सामर्थ्याने तो पर्जन्य म्हणजे पाऊस पाडणारा आणि अर्जुनही झाला.

स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च । भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः ।। ३२.

त्याच्या हजार हातांनी, जे धनुष्याच्या प्रत्यंचेने कठीण झाले होते, तो हजार किरणांसारखा तेजस्वी दिसत होता, जसा शरद ऋतूतील सूर्य.

स हि नागसहस्रेण माहिष्मत्यां नराधिपः। कर्कोटकसभाञ्जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत् ।। ३२.

त्या राजाने, हजार हत्ती घेऊन, माहिष्मतीमध्ये कर्कोटकाच्या सभेला जिंकले आणि तिथे आपले नगर वसवले.

स वै वेगे समुद्रस्य प्रावृट्कालाम्बुजेक्षणः । क्रीडन्निव सुखोद्विग्नः प्रावृट्कालञ्चकार ह ।। ३२.

पावसाळ्यात समुद्राच्या वेगासारखा, कमळासारख्या डोळ्यांनी, तो आनंदाने खेळत होता आणि पावसाळा आणत होता.

लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी। ऊर्म्मिभ्रूकुटिसन्नादा शङ्किताभ्येति नर्मदा ।। ३२.

त्याच्या खेळण्याने हालचाल झाल्यामुळे, सोन्याच्या फुलांच्या माळांनी सजलेली नर्मदा, लाटा भुवया वाकवून आणि गडगडाट करत, घाबरून पुढे येते.

पुरा स तामनुसरन्नवगाढो महार्णवम्। चकारोद्धृत्त्य वेलान्तं स कालः प्रावृणोद्वनम् ।। ३२.

एकदा, तिला पाठलाग करत असताना, तो मोठ्या समुद्रात शिरला आणि किनाऱ्यावर पोहोचून त्याने जंगलात पावसाळा आणला.

तस्य बाहु सहस्रेण क्षोभ्यमाणे महादधौ। भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः ।। ३२.

त्याच्या हजार हातांनी समुद्र ढवळला गेल्यावर, पाताळात राहणारे मोठे दैत्य बुडून गेले आणि हालचाल करू शकले नाहीत.

चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहाविषाः। पतिता विद्धफेनौघमावर्त्तक्षिप्तदुस्सहम् ।। ३२.

मोठ्या लाटांनी चुरडलेले, विषारी साप आणि मोठे मासे, फेसाच्या लोटात आणि भोवऱ्याच्या झटक्याने खाली पडले.

चकार क्षोभयन्राजा दोःसहस्रेण सागरम्। देवासुरपरिक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम् ।। ३२.

त्या राजाने आपल्या हजार हातांनी समुद्र ढवळून काढला, जणू काही देव-दानवांनी वेढलेल्या क्षीरसागरासारखा तो समुद्र होता.

मन्दरक्षोभणकृता ह्यमृतोदकशङ्कि ताः। सहसोत्पादिता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम् ।। ३२.

मंदर पर्वताने अमृतसागर ढवळला जातोय असे समजून, त्या भयंकर राजाला पाहून, त्या सर्व घाबरून अचानक वर आल्या.

नतनिश्चलमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः। सायाह्ने कदलीषण्डा निर्वातस्तिमिता इव ।। ३२.

मोठे सर्प वाकले आणि स्तब्ध झाले, जसे संध्याकाळी वाऱ्याविना केळीच्या बागा शांत आणि स्थिर असतात.

स वै बद्ध्वा धनुर्यान उत्सिक्तः पञ्चभिः शतैः। लङ्कायां मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्। निर्जित्य बद्ध्वा चानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् ।। ३२.

त्याने धनुष्य घेऊन, पाचशे बाणांनी सज्ज होऊन, लंकेत जाऊन रावण आणि त्याच्या सैन्याला गोंधळात टाकले, त्याला जिंकून बांधले आणि माहिष्मतीला कैदेत आणले.

ततो गत्वा पुलस्त्यस्तु अर्जुनं च प्रसादयत्। मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येनानुपालितम् ।। ३२.

मग पुलस्त्य ऋषी गेले आणि अर्जुनाला प्रसन्न केले; पुलस्त्याच्या विनंतीवरून राजाने रावणाला सोडले.

तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः। युगान्तेऽम्बुदवृक्षस्य स्फुटितस्याशनेरिव ।। ३२.

त्याच्या हजार हातांचा ताण असा घुमला की, जणू युगाच्या शेवटी वीज पडून मोठ्या मेघवृक्षाचा कडकडाट झाला.

अहो मृधे महावीर्यं भार्गवो यस्य सोऽच्छिनत्। मृधे सहस्रं बाहूनां हेमतालवनं यथा ।। ३२.

अरे, त्या युद्धात किती मोठं सामर्थ्य होतं! भृगुवंशीयाने त्याचे हजार हात जणू सोन्याच्या ताडवनासारखे छाटून टाकले.

तृषितेन कदाचित्स भिक्षितश्चित्रभानुना। सप्त द्वीपांश्चित्रभानोः प्रादाद्भिक्षां विशाम्पतिः ।। ३२.

एकदा, तो तहानलेला असताना चित्रभानूने त्याच्याकडे भिक्षा मागितली, तेव्हा त्या राजाने चित्रभानूला सातही द्वीप दान दिली.

पुराणि घोषान् ग्रामांश्च पत्तनानि च सर्व्वशः ३२.

त्याने जुनी वस्ती, गावे आणि नगरे पूर्णपणे दान केली.

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महायशाः। ददाह कार्तवीर्यस्य शैलांश्चापि वनानि च ।। ३२.

त्या पुरुषश्रेष्ठाच्या प्रभावामुळे, कीर्तीमानाने कार्तवीर्याची डोंगरं आणि अरण्यं जाळून टाकली.

स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्यात्मजस्य वै। ददोह सवनद्वीपांश्चित्रभानुः सहैहयः ।। ३२.

चित्रभानूने हैहयांसह मिळून वरुणपुत्राच्या ओसाड आश्रमासह सर्व द्वीप वाळवून टाकले.

संलेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्विनमुत्तमम्। वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यातश्चापः श्रितः श्रुतः ।। ३२.

पूर्वी वरुणाला एक श्रेष्ठ पुत्र झाला होता, वसिष्ठ नावाचा ऋषी, जो जलाशी एकरूप आणि प्रसिद्ध होता.

तत्रापदस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तवान्विभुः। यस्मान्न वर्जितमिदं वनं ते मम हैहय ।। ३२.

त्या वेळी संकटात आणि रागाने त्या प्रभूने अर्जुनाला शाप दिला, 'हे हैहय, तू माझं हे वन सोडलं नाहीस म्हणून—'

तस्मात् ते दुष्करं कर्म्म कृतमन्यो हनिष्यति। अर्जुनो नाम कौन्तेयो न च राजा भविष्यति ।। ३२.

'या कठीण कर्मासाठी तुला दुसरा ठार मारेल. अर्जुन, कुंतीपुत्र, राजा राहणार नाही.'

अर्जुन त्वां महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः। छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बलीं ।। ३२.

अर्जुना, राम नावाचा महाशूर, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ, तुझ्या हजार हातांना छाटून तुला बलपूर्वक जिंकून टाकेल.

तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः। तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युशापेन धीमतः ।। ३२.

एक महान तपस्वी ब्राह्मण तुला ठार मारील; त्या ज्ञानी ऋषीच्या शापामुळे रामच त्याचा मृत्यू ठरेल.

राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा। तस्य पुत्रशतं ह्यासीत् पञ्च तत्र महारथाः ।। ३२.

त्या राजाने पूर्वी स्वतःसाठी वर मागितला होता; त्याला शंभर पुत्र होते, त्यातले पाच महापराक्रमी रथी होते.

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्म्मात्मानो यशस्वनः । शूरश्च शूरसेनश्च वृष्ट्याद्यं वृष एव च ।। ३२.

ते सर्व शस्त्रविद्या जाणणारे, बलवान, शूर, धर्मात्मा आणि कीर्तीमान होते—शूर, शूरसेन, वृष्टी, वृष आणि जयध्वज हे त्याचे पुत्र.

जयध्वजश्च वै पुत्रा अवन्तिषु विशांपतेः। जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् ।। ३२.

जयध्वज, अवंतीच्या राजाचा पुत्र, याचा एक प्रतापी पुत्र झाला—तालजंघ नावाचा.