वायुपुराणम्

यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः। सहस्रजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलो जितो लघुः ।। ३२.

यदुला पाच पुत्र झाले, जे देवपुत्रांसारखे होते – सहस्रजित हा श्रेष्ठ, त्यानंतर क्रोष्टु, नील, जित आणि लघु.

सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्छतजिन्नाम पार्थिवः। सतजित्सुता विख्या तास्त्रयः परमधार्मिकाः ।। ३२.

सहस्रजितचा पुत्र शतजित नावाचा तेजस्वी राजा झाला; शतजिताचे तीन सुप्रसिद्ध आणि अत्यंत धर्मशील पुत्र होते.

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयश्च यः। हैहयस्य तु दायादो धर्म्मतत्त्व इति श्रुतिः ।। ३२.

ते म्हणजे हैहय, हय आणि वेणुहय नावाचा राजा. हैहयाचा वारस धर्मतत्त्व म्हणून ओळखला जातो.

धर्म्मतन्त्रस्तु कीर्त्तिस्तु संज्ञेयस्तस्य चात्मजः। संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः ।। ३२.

धर्मतंत्र हा कीर्तीचा पुत्र होता, आणि तो तसा ओळखावा. संज्ञेयाचा पुत्र संज्ञेय, आणि त्याचा वारस महिष्मान नावाचा राजा.

आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान्। वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि ।। ३२.

महिष्मानचा पुत्र भद्रश्रेण्य हा पराक्रमी होता; तो वाराणसीचा राजा होता, हे पूर्वीही सांगितले आहे.

भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः। दुर्मदस्य ततो धीमान् कन्को नाम विश्रुतः ।। ३२.

भद्रश्रेण्याचा वारस दुर्मद नावाचा राजा झाला; दुर्मदापासून कंका नावाचा बुद्धिमान आणि प्रसिद्ध राजा झाला.

कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः। कृत वीर्यः कार्तवीर्यः कृतवर्मा तथैव च ।। ३२.

कंकाचे चार पुत्र जगभर प्रसिद्ध झाले – कृतवीर्य, कार्तवीर्य, कृतवर्मा आणि कृत.

कृतो जातश्चतुर्थोऽभूत्कृतविर्यात्ततोऽर्जुनः। जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः ।। ३२.

कृत हा चौथा जन्मला; कृतवीर्यापासून अर्जुन नावाचा राजा झाला, ज्याला हजार बाहू होत्या आणि जो सात द्वीपांचा अधिपती होता.

स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम्। दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्योऽत्रिसम्भवम् ।। ३२.

कार्तवीर्याने दहा हजार वर्षे कठोर तपस्या केली आणि अत्रीच्या पुत्र दत्तात्रेयांना प्रसन्न करून त्यांची पूजा केली.

तस्मै दत्तो वरान् प्रादाच्चतुरो भूरितेजसः। पूर्व्वं बाहुसहस्रन्तु स वव्रे प्रथमं वरम् ।। ३२.

दत्तात्रेयांनी त्याला चार वर दिले; त्याने प्रथम वर मागितला की त्याला हजार बाहू मिळाव्यात.

अधर्म्मे दीयमानस्य सद्भिस्तस्मान्निवारणम्। धर्म्मेण पृथिवीञ्जित्वा धर्म्मेणैवानुपालनम् ।। ३२.

त्याने मागितले की, जेव्हा तो अधर्म करेल तेव्हा सज्जनांनी त्याला थांबवावे, धर्माने पृथ्वी जिंकावी आणि धर्मानेच राज्य करावे.

संग्रामांस्तु बहून् जित्त्वा हत्वा चारीन् सहस्रशः। संग्रामे युद्धयमानस्य वधः स्यादधिकाद्रणे ।। ३२.

त्याने अनेक युद्धे जिंकली आणि हजारो शत्रू मारले; युद्धात लढताना त्याचा मृत्यू फक्त मोठ्या रणातच व्हावा, असा वर मागितला.

तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना । सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षात्रेण विधिना जनाः ।। ३२.

त्याने ही संपूर्ण पृथ्वी, सात द्वीपांसह आणि नगरांसह, सात समुद्रांनी वेढलेली, क्षत्रिय पद्धतीने राज्य केली.

तस्य बाहुसहस्रन्तु युद्ध्यतः किल धीमतः। यौद्धो ध्वजो रथश्चैव प्रादुर्भवति मायया ।। ३२.

तो जेव्हा हजार बाहूंनी लढत असे, तेव्हा त्याच्या सामर्थ्याने युद्धध्वज आणि रथ प्रकट होत असत.

दशयज्ञसहस्राणि तेषु द्वीपेषु सप्तसु। निरर्गलाः स्म निर्वृत्ताः श्रूयन्ते तस्य धीमतः ।। ३२.

त्या सात द्वीपांत त्याने दहा हजार अखंड यज्ञ केले, असे ऐकायला मिळते.

सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यासन् भूरितेजसः। सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः ।। ३२.

त्या महाबाहू, तेजस्वी राजाचे सर्व यज्ञ सोन्याच्या वेदींवर आणि सोन्याच्या यूपांवरच होत.

सर्वे देवैर्म्माहाभागैर्विमानस्थैरलंकृताः। गन्धर्व्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः ।। ३२.

सर्व यज्ञांना विमानात वास करणारे पुण्यवान देव, तसेच गंधर्व आणि अप्सरा नेहमीच शोभा देत.

तस्य राज्ञो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तथा। चरितं तस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य च ।। ३२.

गंधर्व नारदांनी त्या राजाच्या पराक्रमाचे आणि महान कार्याचे निरीक्षण करून त्याची कीर्ती गायली.

न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः। यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च ।। ३२.

यज्ञ, दान, तपस्या, शौर्य किंवा विद्या यांपैकी कोणत्याही मार्गाने माणसांना कधीच कार्तवीर्याच्या गतीची प्राप्ती होणार नाही.

द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गी वरशरासनी। रथी राजाप्यनुचरोऽन्योऽगाच्चैवानुदृश्यते ।। ३२.

सातही बेटांमध्ये तलवार आणि उत्तम धनुष्य घेऊन, रथावर आरूढ होऊन, तोच एक राजा होता; तिथे दुसरा कोणताही सेवक दिसत नव्हता.

अनष्टद्रव्यश्चैवासीन्न शोको न च विभ्रमः। प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्म्मेण रक्षतः ।। ३२.

त्या महान राजाच्या सामर्थ्यामुळे, जो धर्माने प्रजाचे रक्षण करत होता, कुणाच्याही मालमत्तेचे नुकसान झाले नाही, दु:ख किंवा गोंधळही नव्हता.

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः। सप्त सप्त वारान् सम्राट् चक्रवर्त्ती बभूव ह ।। ३२.

तो नराधिप, सम्राट, पाच्याऐंशी हजार वर्षे, सात सात वेळा राज्य करत होता.

स एव पशुपालोऽभूत् क्षेत्रपालस्तथैव च। स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्ज्जुनोऽभवत् ।। ३२.

तोच स्वतः गुरे राखणारा झाला, तोच शेतरक्षकही झाला; योगाच्या सामर्थ्याने तो पर्जन्य म्हणजे पाऊस पाडणारा आणि अर्जुनही झाला.

स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च । भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः ।। ३२.

त्याच्या हजार हातांनी, जे धनुष्याच्या प्रत्यंचेने कठीण झाले होते, तो हजार किरणांसारखा तेजस्वी दिसत होता, जसा शरद ऋतूतील सूर्य.

स हि नागसहस्रेण माहिष्मत्यां नराधिपः। कर्कोटकसभाञ्जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत् ।। ३२.

त्या राजाने, हजार हत्ती घेऊन, माहिष्मतीमध्ये कर्कोटकाच्या सभेला जिंकले आणि तिथे आपले नगर वसवले.

स वै वेगे समुद्रस्य प्रावृट्कालाम्बुजेक्षणः । क्रीडन्निव सुखोद्विग्नः प्रावृट्कालञ्चकार ह ।। ३२.

पावसाळ्यात समुद्राच्या वेगासारखा, कमळासारख्या डोळ्यांनी, तो आनंदाने खेळत होता आणि पावसाळा आणत होता.

लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी। ऊर्म्मिभ्रूकुटिसन्नादा शङ्किताभ्येति नर्मदा ।। ३२.

त्याच्या खेळण्याने हालचाल झाल्यामुळे, सोन्याच्या फुलांच्या माळांनी सजलेली नर्मदा, लाटा भुवया वाकवून आणि गडगडाट करत, घाबरून पुढे येते.

पुरा स तामनुसरन्नवगाढो महार्णवम्। चकारोद्धृत्त्य वेलान्तं स कालः प्रावृणोद्वनम् ।। ३२.

एकदा, तिला पाठलाग करत असताना, तो मोठ्या समुद्रात शिरला आणि किनाऱ्यावर पोहोचून त्याने जंगलात पावसाळा आणला.

तस्य बाहु सहस्रेण क्षोभ्यमाणे महादधौ। भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः ।। ३२.

त्याच्या हजार हातांनी समुद्र ढवळला गेल्यावर, पाताळात राहणारे मोठे दैत्य बुडून गेले आणि हालचाल करू शकले नाहीत.