वायुपुराणम्

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ।। ३१.

जगात जितकेही तांदूळ, ज्वारी, सोने, जनावरे आणि स्त्रिया असतील, ते सर्व एकट्या माणसासाठी पुरेसे नाही; हे जेव्हा कळते, तेव्हा मनुष्य मोहात पडत नाही.

यदा तु कुरुते भावं सर्व्वभूतेषु पावकम्। कर्म्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।। ३१.

जेव्हा माणूस सर्व प्राण्यांमध्ये, कृतीने, मनाने आणि वाणीने, पवित्रतेचा अग्नी प्रज्वलित करतो, तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.

यदा परान्न बिभेति यदा त्वस्मान्न बिभ्यति। यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।। ३१.

जेव्हा तो दुसऱ्यांना घाबरत नाही आणि दुसरेही त्याला घाबरत नाहीत, जेव्हा तो न इच्छा करतो, न द्वेष करतो—तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.

या दुस्त्यजा दुर्म्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्य्यतः। दोषाप्राणान्तिको रागस्तां तृष्णान्त्यजतः सुखम् ।। ३१.

ती तृष्णा जी वाईट बुद्धी असणाऱ्यांना सोडवत नाही, जी शरीर जरी वृद्ध झाले तरी जुनी होत नाही, आणि जी शेवटी विनाशाला नेते—ती तृष्णा जो सोडतो, त्याला खरे सुख मिळते.

जीर्य्यन्ति जीर्यतः कोशा दन्ता जीर्यन्ति जर्यितः। जीविताशा धनाशा च जीर्य्यतोपि न जीर्यति ।। ३१.

वृद्ध माणसाची धनाची भांडी जुनी होतात, त्याचे दातही वयाने झिजतात; पण जीवनाची आणि संपत्तीची आशा मात्र वय जरी झाले तरी जुनी होत नाही.

यच्चाकामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम्। तृष्णास्य च सुखस्यैव कलां नार्हति षोडशीम् ।। ३१.

जगातील इच्छा नसलेल्या सुखाला आणि मोठ्या दिव्य सुखालाही, तृष्णा नसल्याने मिळणाऱ्या सुखाची सोळाव्या भागाइतकीही सर नाही.

एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम्। भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः। पालयित्वा व्रतशतं तत्रैव स्वर्गमाप्नुयात् ।। ३१.

असे म्हणून तो राजर्षी पत्नीसमवेत वनात गेला; भृगुच्या शिखरावर कठोर तप केला, शंभर व्रते पाळली आणि तेथेच मोठा यशस्वी होऊन स्वर्गाला गेला.

तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः। यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः ।। ३१.

त्याच्या पाच वंशांनी, जे पुण्यवान आणि देवर्षींनी सन्मानित होते, संपूर्ण पृथ्वी सूर्याच्या किरणांसारखी व्यापली.

धन्यः प्रजावानायुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेन्नरः। ययातेश्चरितं सर्वं पठञ्छृण्वन् द्विजोत्तमः ।। ३१.

जो मनुष्य, विशेषतः श्रेष्ठ ब्राह्मण, ययातिचे सर्व चरित्र वाचतो किंवा ऐकतो, तो धन्य, संततीवान, दीर्घायुषी आणि कीर्तीवान होतो.

यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि श्रेष्ठस्योत्तमतेझसः। विस्तरेणानुपूर्व्येण गदतो मे निबोधत ।। ३२.

आता मी यदुच्या वंशाची सविस्तर आणि योग्य क्रमाने कथा सांगतो, तो सर्वांत तेजस्वी आणि श्रेष्ठ होता. माझं सांगणं लक्षपूर्वक ऐका.

यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः। सहस्रजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलो जितो लघुः ।। ३२.

यदुला पाच पुत्र झाले, जे देवपुत्रांसारखे होते – सहस्रजित हा श्रेष्ठ, त्यानंतर क्रोष्टु, नील, जित आणि लघु.

सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्छतजिन्नाम पार्थिवः। सतजित्सुता विख्या तास्त्रयः परमधार्मिकाः ।। ३२.

सहस्रजितचा पुत्र शतजित नावाचा तेजस्वी राजा झाला; शतजिताचे तीन सुप्रसिद्ध आणि अत्यंत धर्मशील पुत्र होते.

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयश्च यः। हैहयस्य तु दायादो धर्म्मतत्त्व इति श्रुतिः ।। ३२.

ते म्हणजे हैहय, हय आणि वेणुहय नावाचा राजा. हैहयाचा वारस धर्मतत्त्व म्हणून ओळखला जातो.

धर्म्मतन्त्रस्तु कीर्त्तिस्तु संज्ञेयस्तस्य चात्मजः। संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः ।। ३२.

धर्मतंत्र हा कीर्तीचा पुत्र होता, आणि तो तसा ओळखावा. संज्ञेयाचा पुत्र संज्ञेय, आणि त्याचा वारस महिष्मान नावाचा राजा.

आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान्। वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि ।। ३२.

महिष्मानचा पुत्र भद्रश्रेण्य हा पराक्रमी होता; तो वाराणसीचा राजा होता, हे पूर्वीही सांगितले आहे.

भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः। दुर्मदस्य ततो धीमान् कन्को नाम विश्रुतः ।। ३२.

भद्रश्रेण्याचा वारस दुर्मद नावाचा राजा झाला; दुर्मदापासून कंका नावाचा बुद्धिमान आणि प्रसिद्ध राजा झाला.

कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः। कृत वीर्यः कार्तवीर्यः कृतवर्मा तथैव च ।। ३२.

कंकाचे चार पुत्र जगभर प्रसिद्ध झाले – कृतवीर्य, कार्तवीर्य, कृतवर्मा आणि कृत.

कृतो जातश्चतुर्थोऽभूत्कृतविर्यात्ततोऽर्जुनः। जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः ।। ३२.

कृत हा चौथा जन्मला; कृतवीर्यापासून अर्जुन नावाचा राजा झाला, ज्याला हजार बाहू होत्या आणि जो सात द्वीपांचा अधिपती होता.

स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम्। दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्योऽत्रिसम्भवम् ।। ३२.

कार्तवीर्याने दहा हजार वर्षे कठोर तपस्या केली आणि अत्रीच्या पुत्र दत्तात्रेयांना प्रसन्न करून त्यांची पूजा केली.

तस्मै दत्तो वरान् प्रादाच्चतुरो भूरितेजसः। पूर्व्वं बाहुसहस्रन्तु स वव्रे प्रथमं वरम् ।। ३२.

दत्तात्रेयांनी त्याला चार वर दिले; त्याने प्रथम वर मागितला की त्याला हजार बाहू मिळाव्यात.

अधर्म्मे दीयमानस्य सद्भिस्तस्मान्निवारणम्। धर्म्मेण पृथिवीञ्जित्वा धर्म्मेणैवानुपालनम् ।। ३२.

त्याने मागितले की, जेव्हा तो अधर्म करेल तेव्हा सज्जनांनी त्याला थांबवावे, धर्माने पृथ्वी जिंकावी आणि धर्मानेच राज्य करावे.

संग्रामांस्तु बहून् जित्त्वा हत्वा चारीन् सहस्रशः। संग्रामे युद्धयमानस्य वधः स्यादधिकाद्रणे ।। ३२.

त्याने अनेक युद्धे जिंकली आणि हजारो शत्रू मारले; युद्धात लढताना त्याचा मृत्यू फक्त मोठ्या रणातच व्हावा, असा वर मागितला.

तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना । सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षात्रेण विधिना जनाः ।। ३२.

त्याने ही संपूर्ण पृथ्वी, सात द्वीपांसह आणि नगरांसह, सात समुद्रांनी वेढलेली, क्षत्रिय पद्धतीने राज्य केली.

तस्य बाहुसहस्रन्तु युद्ध्यतः किल धीमतः। यौद्धो ध्वजो रथश्चैव प्रादुर्भवति मायया ।। ३२.

तो जेव्हा हजार बाहूंनी लढत असे, तेव्हा त्याच्या सामर्थ्याने युद्धध्वज आणि रथ प्रकट होत असत.

दशयज्ञसहस्राणि तेषु द्वीपेषु सप्तसु। निरर्गलाः स्म निर्वृत्ताः श्रूयन्ते तस्य धीमतः ।। ३२.

त्या सात द्वीपांत त्याने दहा हजार अखंड यज्ञ केले, असे ऐकायला मिळते.

सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यासन् भूरितेजसः। सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः ।। ३२.

त्या महाबाहू, तेजस्वी राजाचे सर्व यज्ञ सोन्याच्या वेदींवर आणि सोन्याच्या यूपांवरच होत.

सर्वे देवैर्म्माहाभागैर्विमानस्थैरलंकृताः। गन्धर्व्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः ।। ३२.

सर्व यज्ञांना विमानात वास करणारे पुण्यवान देव, तसेच गंधर्व आणि अप्सरा नेहमीच शोभा देत.

तस्य राज्ञो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तथा। चरितं तस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य च ।। ३२.

गंधर्व नारदांनी त्या राजाच्या पराक्रमाचे आणि महान कार्याचे निरीक्षण करून त्याची कीर्ती गायली.

न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः। यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च ।। ३२.

यज्ञ, दान, तपस्या, शौर्य किंवा विद्या यांपैकी कोणत्याही मार्गाने माणसांना कधीच कार्तवीर्याच्या गतीची प्राप्ती होणार नाही.