वायुपुराणम्

भवतोऽनुमतोप्येवं पूरु राष्ट्रेऽभिषिच्यताम् । यःपुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा। सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः ।। ३१.

तुमच्या संमतीने, पूरूचं राज्याभिषेक व्हावं. जो पुत्र सद्गुणी आहे, नेहमी आई-वडिलांच्या हिताचा विचार करतो, तोच सर्व कल्याणाचा अधिकारी आहे—even धाकटा असला तरी तोच खरा स्वामी.

अर्हः पूरुरिदं राष्ट्रं यः प्रियः प्रियकृत्तव। वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ।। ३१.

पूरु हा या राज्याचा खरा अधिकारी आहे, कारण तो सर्वांना प्रिय आहे आणि सर्वांचे हित करतो. शुक्राने दिलेल्या वरानंतर यापुढे काही बोलणे शक्य नाही.

पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा। अभिषिच्य ततः पूरुं स्वराष्ट्रे सुतमात्मनः ।। ३१.

तेव्हा नगरातील आणि देशातील आनंदी लोकांनी असे सांगितल्यावर, नाहुषाने आपल्या स्वतःच्या राज्यावर आपल्या पुत्र पूरुला अभिषेक केला.

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्। दक्षिणापरतो राजा यदुं श्रेष्ठं न्यवेशयत् ।। ३१.

दक्षिण-पूर्व दिशेला त्याने तुर्वसु याला वसवले आणि दक्षिण-पश्चिमेला राजाने श्रेष्ठ यदुला वसवले.

प्रतीच्यामुत्तरस्याञ्च द्रुह्युञ्चानुञ्च तावुभौ। सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्त्वा पृथ्वीं ससागराम्। व्यभजत् पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा ।। ३१.

उत्तर-पश्चिम आणि उत्तर दिशेला त्याने द्रुह्यु आणि अनु या दोघांना वसवले. ययातिने सात द्वीपांसह समुद्रांनी वेढलेली पृथ्वी जिंकून, ती पाच भागांत आपल्या पुत्रांमध्ये वाटली.

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना। यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्म्मेण प्रतिपाल्यते ।। ३१.

त्यांनी ही संपूर्ण पृथ्वी, सातही द्वीपांसह आणि नगरांसह, आपापल्या प्रदेशात धर्माने आणि नीतीने सांभाळली.

एवं विसृज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा। पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमानभवन्नृपः ।। ३१.

अशा प्रकारे नाहुषाने पृथ्वी आपल्या पुत्रांना सोपवली आणि आपली समृद्धीही पुत्रांकडे गेल्यावर तो राजा समाधानी झाला.

धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यञ्चैव सुतेषु तु। प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु ।। ३१.

राजाने आपले धनुष्य, बाण आणि राज्य पुत्रांकडे सोपवले आणि आपला भार नातेवाइकांवर टाकून तो संतुष्ट झाला.

अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना। योऽभिप्रेत्याहरन् कामान् कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।। ३१.

ययाति या महान राजाने पूर्वी एक गाथा गायली होती—'जो मनुष्य शेवटी सर्व इच्छा कासव जशी आपली अंगे आत ओढतो तसे पूर्णपणे आत ओढतो...'

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते ।। ३१.

इच्छा कधीच भोगाने शांत होत नाही; जशी आहुती दिल्यावर अग्नी वाढतो, तशी ती पुन्हा पुन्हा वाढतच जाते.

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ।। ३१.

जगात जितकेही तांदूळ, ज्वारी, सोने, जनावरे आणि स्त्रिया असतील, ते सर्व एकट्या माणसासाठी पुरेसे नाही; हे जेव्हा कळते, तेव्हा मनुष्य मोहात पडत नाही.

यदा तु कुरुते भावं सर्व्वभूतेषु पावकम्। कर्म्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।। ३१.

जेव्हा माणूस सर्व प्राण्यांमध्ये, कृतीने, मनाने आणि वाणीने, पवित्रतेचा अग्नी प्रज्वलित करतो, तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.

यदा परान्न बिभेति यदा त्वस्मान्न बिभ्यति। यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।। ३१.

जेव्हा तो दुसऱ्यांना घाबरत नाही आणि दुसरेही त्याला घाबरत नाहीत, जेव्हा तो न इच्छा करतो, न द्वेष करतो—तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.

या दुस्त्यजा दुर्म्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्य्यतः। दोषाप्राणान्तिको रागस्तां तृष्णान्त्यजतः सुखम् ।। ३१.

ती तृष्णा जी वाईट बुद्धी असणाऱ्यांना सोडवत नाही, जी शरीर जरी वृद्ध झाले तरी जुनी होत नाही, आणि जी शेवटी विनाशाला नेते—ती तृष्णा जो सोडतो, त्याला खरे सुख मिळते.

जीर्य्यन्ति जीर्यतः कोशा दन्ता जीर्यन्ति जर्यितः। जीविताशा धनाशा च जीर्य्यतोपि न जीर्यति ।। ३१.

वृद्ध माणसाची धनाची भांडी जुनी होतात, त्याचे दातही वयाने झिजतात; पण जीवनाची आणि संपत्तीची आशा मात्र वय जरी झाले तरी जुनी होत नाही.

यच्चाकामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम्। तृष्णास्य च सुखस्यैव कलां नार्हति षोडशीम् ।। ३१.

जगातील इच्छा नसलेल्या सुखाला आणि मोठ्या दिव्य सुखालाही, तृष्णा नसल्याने मिळणाऱ्या सुखाची सोळाव्या भागाइतकीही सर नाही.

एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम्। भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः। पालयित्वा व्रतशतं तत्रैव स्वर्गमाप्नुयात् ।। ३१.

असे म्हणून तो राजर्षी पत्नीसमवेत वनात गेला; भृगुच्या शिखरावर कठोर तप केला, शंभर व्रते पाळली आणि तेथेच मोठा यशस्वी होऊन स्वर्गाला गेला.

तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः। यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः ।। ३१.

त्याच्या पाच वंशांनी, जे पुण्यवान आणि देवर्षींनी सन्मानित होते, संपूर्ण पृथ्वी सूर्याच्या किरणांसारखी व्यापली.

धन्यः प्रजावानायुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेन्नरः। ययातेश्चरितं सर्वं पठञ्छृण्वन् द्विजोत्तमः ।। ३१.

जो मनुष्य, विशेषतः श्रेष्ठ ब्राह्मण, ययातिचे सर्व चरित्र वाचतो किंवा ऐकतो, तो धन्य, संततीवान, दीर्घायुषी आणि कीर्तीवान होतो.

यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि श्रेष्ठस्योत्तमतेझसः। विस्तरेणानुपूर्व्येण गदतो मे निबोधत ।। ३२.

आता मी यदुच्या वंशाची सविस्तर आणि योग्य क्रमाने कथा सांगतो, तो सर्वांत तेजस्वी आणि श्रेष्ठ होता. माझं सांगणं लक्षपूर्वक ऐका.

यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः। सहस्रजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलो जितो लघुः ।। ३२.

यदुला पाच पुत्र झाले, जे देवपुत्रांसारखे होते – सहस्रजित हा श्रेष्ठ, त्यानंतर क्रोष्टु, नील, जित आणि लघु.

सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्छतजिन्नाम पार्थिवः। सतजित्सुता विख्या तास्त्रयः परमधार्मिकाः ।। ३२.

सहस्रजितचा पुत्र शतजित नावाचा तेजस्वी राजा झाला; शतजिताचे तीन सुप्रसिद्ध आणि अत्यंत धर्मशील पुत्र होते.

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयश्च यः। हैहयस्य तु दायादो धर्म्मतत्त्व इति श्रुतिः ।। ३२.

ते म्हणजे हैहय, हय आणि वेणुहय नावाचा राजा. हैहयाचा वारस धर्मतत्त्व म्हणून ओळखला जातो.

धर्म्मतन्त्रस्तु कीर्त्तिस्तु संज्ञेयस्तस्य चात्मजः। संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः ।। ३२.

धर्मतंत्र हा कीर्तीचा पुत्र होता, आणि तो तसा ओळखावा. संज्ञेयाचा पुत्र संज्ञेय, आणि त्याचा वारस महिष्मान नावाचा राजा.

आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान्। वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि ।। ३२.

महिष्मानचा पुत्र भद्रश्रेण्य हा पराक्रमी होता; तो वाराणसीचा राजा होता, हे पूर्वीही सांगितले आहे.

भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः। दुर्मदस्य ततो धीमान् कन्को नाम विश्रुतः ।। ३२.

भद्रश्रेण्याचा वारस दुर्मद नावाचा राजा झाला; दुर्मदापासून कंका नावाचा बुद्धिमान आणि प्रसिद्ध राजा झाला.

कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः। कृत वीर्यः कार्तवीर्यः कृतवर्मा तथैव च ।। ३२.

कंकाचे चार पुत्र जगभर प्रसिद्ध झाले – कृतवीर्य, कार्तवीर्य, कृतवर्मा आणि कृत.

कृतो जातश्चतुर्थोऽभूत्कृतविर्यात्ततोऽर्जुनः। जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः ।। ३२.

कृत हा चौथा जन्मला; कृतवीर्यापासून अर्जुन नावाचा राजा झाला, ज्याला हजार बाहू होत्या आणि जो सात द्वीपांचा अधिपती होता.

स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम्। दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्योऽत्रिसम्भवम् ।। ३२.

कार्तवीर्याने दहा हजार वर्षे कठोर तपस्या केली आणि अत्रीच्या पुत्र दत्तात्रेयांना प्रसन्न करून त्यांची पूजा केली.