वायुपुराणम्

अभिषेक्तुकामञ्च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ।। ३१.

आपल्या धाकट्या पुत्रा पूरूला राजा म्हणून अभिषेक करावा, अशी इच्छा ब्राह्मण आणि इतर वर्णांनी, ब्राह्मणांच्या पुढाकाराने, व्यक्त केली.

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो। श्रेष्ठं यदुमतिक्रम्य पूरो राज्यं प्रदास्यसि ।। ३१.

प्रभो, शुक्राचा नातू आणि देवयानीचा श्रेष्ठ पुत्र यदू याला वगळून, तू पूरूला राज्य कसं देणार?

यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः। शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्तनोऽनुः पूरुरेव च ।। ३१.

यदू, तुझा ज्येष्ठ पुत्र, सर्वात आधी जन्मला; त्यानंतर तुर्वसु; शर्मिष्ठेपासून द्रुह्यु, मग अनु आणि शेवटी पूरू.

कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान् राज्यमर्हति । अतः सम्बोधयामि त्वां धर्म्मं समनुपालय ।। ३१.

ज्येष्ठांना वगळून धाकट्याला राज्य कसं मिळावं? म्हणूनच मी तुला आठवण करून देतो—धर्म पाळ.

ययातिरुवाच।। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे श्रृण्वन्तु मे वचः। ज्येष्टं प्रति यथा रार्ष्ट्रं न देयं मे कथञ्चन ।। ३१.

ययाति म्हणाला: ब्राह्मण आणि सर्व वर्ण, माझं वचन ऐका. माझ्या मते, कुठल्याही परिस्थितीत ज्येष्ठाला राज्य द्यावं असं नाही.

माता पित्रोर्वचनकृत्स हि पुत्रः प्रशस्यते । मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ।। ३१.

आई-वडिलांचं ऐकणारा पुत्र सर्वत्र प्रशंसित होतो; माझा ज्येष्ठ पुत्र यदूने माझं वचन पाळलं नाही.

प्रतिकूलं पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः। स पुत्रः पुत्रवद् यश्च वर्त्तते पितृमातृषु ।। ३१.

वडिलांच्या विरोधात वागणारा सत्पुत्र मानला जात नाही; पण जो आई-वडिलांशी पुत्रासारखं वागतो, तोच खरा पुत्र.

यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च। द्रुह्युणा चानुना चैवमप्यवज्ञा कृता भृशम् ।। ३१.

माझा अपमान यदूने केला, तसाच तुर्वसु, द्रुह्यु आणि अनु यांनीही केला; त्यामुळे मला फारच अवमान सहन करावा लागला.

पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः। कनीयान् मम दायादो जरा येन धृता मम। सर्वकामः सर्वकृतः पूरुणा पुत्रकारिणा ।। ३१.

पण पूरूने माझं वचन पाळलं आणि मला विशेष सन्मान दिला; तो धाकटा असला तरी माझा खरा वारस आहे, कारण त्याने माझं वार्धक्य पेललं. पूरूने सर्व काही केलं आणि माझ्यासाठी सर्व काही केलं.

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्ये नोशनसा स्वयम्। पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा ते महामते ।। ३१.

शुक्र ऋषी, म्हणजेच उशनाने, असा वर दिला होता—'जो पुत्र तुझं ऐकेल, तोच राजा होईल, हे महाबुद्धिमान!'

भवतोऽनुमतोप्येवं पूरु राष्ट्रेऽभिषिच्यताम् । यःपुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा। सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः ।। ३१.

तुमच्या संमतीने, पूरूचं राज्याभिषेक व्हावं. जो पुत्र सद्गुणी आहे, नेहमी आई-वडिलांच्या हिताचा विचार करतो, तोच सर्व कल्याणाचा अधिकारी आहे—even धाकटा असला तरी तोच खरा स्वामी.

अर्हः पूरुरिदं राष्ट्रं यः प्रियः प्रियकृत्तव। वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ।। ३१.

पूरु हा या राज्याचा खरा अधिकारी आहे, कारण तो सर्वांना प्रिय आहे आणि सर्वांचे हित करतो. शुक्राने दिलेल्या वरानंतर यापुढे काही बोलणे शक्य नाही.

पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा। अभिषिच्य ततः पूरुं स्वराष्ट्रे सुतमात्मनः ।। ३१.

तेव्हा नगरातील आणि देशातील आनंदी लोकांनी असे सांगितल्यावर, नाहुषाने आपल्या स्वतःच्या राज्यावर आपल्या पुत्र पूरुला अभिषेक केला.

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्। दक्षिणापरतो राजा यदुं श्रेष्ठं न्यवेशयत् ।। ३१.

दक्षिण-पूर्व दिशेला त्याने तुर्वसु याला वसवले आणि दक्षिण-पश्चिमेला राजाने श्रेष्ठ यदुला वसवले.

प्रतीच्यामुत्तरस्याञ्च द्रुह्युञ्चानुञ्च तावुभौ। सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्त्वा पृथ्वीं ससागराम्। व्यभजत् पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा ।। ३१.

उत्तर-पश्चिम आणि उत्तर दिशेला त्याने द्रुह्यु आणि अनु या दोघांना वसवले. ययातिने सात द्वीपांसह समुद्रांनी वेढलेली पृथ्वी जिंकून, ती पाच भागांत आपल्या पुत्रांमध्ये वाटली.

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना। यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्म्मेण प्रतिपाल्यते ।। ३१.

त्यांनी ही संपूर्ण पृथ्वी, सातही द्वीपांसह आणि नगरांसह, आपापल्या प्रदेशात धर्माने आणि नीतीने सांभाळली.

एवं विसृज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा। पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमानभवन्नृपः ।। ३१.

अशा प्रकारे नाहुषाने पृथ्वी आपल्या पुत्रांना सोपवली आणि आपली समृद्धीही पुत्रांकडे गेल्यावर तो राजा समाधानी झाला.

धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यञ्चैव सुतेषु तु। प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु ।। ३१.

राजाने आपले धनुष्य, बाण आणि राज्य पुत्रांकडे सोपवले आणि आपला भार नातेवाइकांवर टाकून तो संतुष्ट झाला.

अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना। योऽभिप्रेत्याहरन् कामान् कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।। ३१.

ययाति या महान राजाने पूर्वी एक गाथा गायली होती—'जो मनुष्य शेवटी सर्व इच्छा कासव जशी आपली अंगे आत ओढतो तसे पूर्णपणे आत ओढतो...'

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते ।। ३१.

इच्छा कधीच भोगाने शांत होत नाही; जशी आहुती दिल्यावर अग्नी वाढतो, तशी ती पुन्हा पुन्हा वाढतच जाते.

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ।। ३१.

जगात जितकेही तांदूळ, ज्वारी, सोने, जनावरे आणि स्त्रिया असतील, ते सर्व एकट्या माणसासाठी पुरेसे नाही; हे जेव्हा कळते, तेव्हा मनुष्य मोहात पडत नाही.

यदा तु कुरुते भावं सर्व्वभूतेषु पावकम्। कर्म्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।। ३१.

जेव्हा माणूस सर्व प्राण्यांमध्ये, कृतीने, मनाने आणि वाणीने, पवित्रतेचा अग्नी प्रज्वलित करतो, तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.

यदा परान्न बिभेति यदा त्वस्मान्न बिभ्यति। यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।। ३१.

जेव्हा तो दुसऱ्यांना घाबरत नाही आणि दुसरेही त्याला घाबरत नाहीत, जेव्हा तो न इच्छा करतो, न द्वेष करतो—तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.

या दुस्त्यजा दुर्म्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्य्यतः। दोषाप्राणान्तिको रागस्तां तृष्णान्त्यजतः सुखम् ।। ३१.

ती तृष्णा जी वाईट बुद्धी असणाऱ्यांना सोडवत नाही, जी शरीर जरी वृद्ध झाले तरी जुनी होत नाही, आणि जी शेवटी विनाशाला नेते—ती तृष्णा जो सोडतो, त्याला खरे सुख मिळते.

जीर्य्यन्ति जीर्यतः कोशा दन्ता जीर्यन्ति जर्यितः। जीविताशा धनाशा च जीर्य्यतोपि न जीर्यति ।। ३१.

वृद्ध माणसाची धनाची भांडी जुनी होतात, त्याचे दातही वयाने झिजतात; पण जीवनाची आणि संपत्तीची आशा मात्र वय जरी झाले तरी जुनी होत नाही.

यच्चाकामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम्। तृष्णास्य च सुखस्यैव कलां नार्हति षोडशीम् ।। ३१.

जगातील इच्छा नसलेल्या सुखाला आणि मोठ्या दिव्य सुखालाही, तृष्णा नसल्याने मिळणाऱ्या सुखाची सोळाव्या भागाइतकीही सर नाही.

एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम्। भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः। पालयित्वा व्रतशतं तत्रैव स्वर्गमाप्नुयात् ।। ३१.

असे म्हणून तो राजर्षी पत्नीसमवेत वनात गेला; भृगुच्या शिखरावर कठोर तप केला, शंभर व्रते पाळली आणि तेथेच मोठा यशस्वी होऊन स्वर्गाला गेला.

तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः। यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः ।। ३१.

त्याच्या पाच वंशांनी, जे पुण्यवान आणि देवर्षींनी सन्मानित होते, संपूर्ण पृथ्वी सूर्याच्या किरणांसारखी व्यापली.

धन्यः प्रजावानायुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेन्नरः। ययातेश्चरितं सर्वं पठञ्छृण्वन् द्विजोत्तमः ।। ३१.

जो मनुष्य, विशेषतः श्रेष्ठ ब्राह्मण, ययातिचे सर्व चरित्र वाचतो किंवा ऐकतो, तो धन्य, संततीवान, दीर्घायुषी आणि कीर्तीवान होतो.