वायुपुराणम्

अतिथीनन्नपानैश्च वैश्यांश्च परिपालनैः। आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून् संनिग्रहेण च ।। ३१.

अतिथींना अन्न-पाण्याने सन्मान दिला, वैश्यांचे रक्षण केले, शूद्रांवर दया दाखवली आणि दस्यूंना दडपले.

धर्म्मेण च प्रजाः सर्व्वा यथावदनुरञ्जयन्। ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ।। ३१.

ययातिने धर्माने सर्व प्रजेला योग्यप्रमाणे आनंद दिला आणि तो प्रत्यक्ष इंद्रासारखा राज्य करू लागला.

स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः। अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ।। ३१.

तो राजा सिंहासारखा पराक्रमी, तरुण आणि विषयसुखात मग्न होता; धर्माचा भंग न करता, उत्तम सुखाचा अनुभव घेत होता.

स मार्गमाणः कामानामन्तर्दोषनिदर्शनात्। विश्वासहेतो रेमे वै वैब्राजे नन्दने वने ।। ३१.

इच्छित सुख शोधताना आणि त्यातल्या दोषांचा अनुभव घेत, तो काही काळ वैभवशाली नंदन वनात राहून त्या आनंदावर विश्वास ठेवून रमला.

अपश्यत्स यदा तां वै वर्द्धमानां नृपस्तदा। गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरा प्रत्यपद्यत ।। ३१.

राजाने जेव्हा तिला वृद्ध होताना पाहिलं, तेव्हा तो आपल्या नगरात परत गेला आणि स्वतःच्या वार्धक्याला स्वीकारलं.

स सम्प्राप्य तु तान् कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः। कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः। ।। ३१.

त्या सर्व सुखांचा अनुभव घेऊन, राजा तृप्त झाला पण थकला देखील; हजार वर्षे त्याने काळाचा प्रवाह आठवत राहिला.

परिसङ्ख्याय कालञ्च कलाकाष्ठास्तथैव च। पूर्णं मत्त्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह ।। ३१.

काळ, त्याच्या विभागणी आणि क्षण यांची मोजणी करून, आणि आपला काळ पूर्ण झाला हे जाणून, त्याने आपल्या पुत्रा पूरूला बोलावलं.

यथासुखं यथोत्साहं यथाकालमरिंदम। सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव ।। ३१.

शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या पुत्रा, मी तुझ्या तारुण्यामुळे, जसा हवं तसा, उत्साहाने आणि योग्य वेळी सर्व विषयांचा उपभोग घेतला.

पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्। राष्ट्रञ्च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ।। ३१.

पूरू, मी तुझ्यावर खूष आहे; तुझं कल्याण होवो! आपलं तारुण्य आणि राज्य परत घे. ब्राह्मण आणि इतर वर्ण, ब्राह्मणांच्या पुढाकाराने, हे शब्द बोलले.

प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः। यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः ।। ३१.

नहुषाचा पुत्र ययातिने वार्धक्य स्वीकारलं आणि पूरूने आपलं तारुण्य पुन्हा मिळवलं.

अभिषेक्तुकामञ्च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ।। ३१.

आपल्या धाकट्या पुत्रा पूरूला राजा म्हणून अभिषेक करावा, अशी इच्छा ब्राह्मण आणि इतर वर्णांनी, ब्राह्मणांच्या पुढाकाराने, व्यक्त केली.

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो। श्रेष्ठं यदुमतिक्रम्य पूरो राज्यं प्रदास्यसि ।। ३१.

प्रभो, शुक्राचा नातू आणि देवयानीचा श्रेष्ठ पुत्र यदू याला वगळून, तू पूरूला राज्य कसं देणार?

यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः। शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्तनोऽनुः पूरुरेव च ।। ३१.

यदू, तुझा ज्येष्ठ पुत्र, सर्वात आधी जन्मला; त्यानंतर तुर्वसु; शर्मिष्ठेपासून द्रुह्यु, मग अनु आणि शेवटी पूरू.

कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान् राज्यमर्हति । अतः सम्बोधयामि त्वां धर्म्मं समनुपालय ।। ३१.

ज्येष्ठांना वगळून धाकट्याला राज्य कसं मिळावं? म्हणूनच मी तुला आठवण करून देतो—धर्म पाळ.

ययातिरुवाच।। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे श्रृण्वन्तु मे वचः। ज्येष्टं प्रति यथा रार्ष्ट्रं न देयं मे कथञ्चन ।। ३१.

ययाति म्हणाला: ब्राह्मण आणि सर्व वर्ण, माझं वचन ऐका. माझ्या मते, कुठल्याही परिस्थितीत ज्येष्ठाला राज्य द्यावं असं नाही.

माता पित्रोर्वचनकृत्स हि पुत्रः प्रशस्यते । मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ।। ३१.

आई-वडिलांचं ऐकणारा पुत्र सर्वत्र प्रशंसित होतो; माझा ज्येष्ठ पुत्र यदूने माझं वचन पाळलं नाही.

प्रतिकूलं पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः। स पुत्रः पुत्रवद् यश्च वर्त्तते पितृमातृषु ।। ३१.

वडिलांच्या विरोधात वागणारा सत्पुत्र मानला जात नाही; पण जो आई-वडिलांशी पुत्रासारखं वागतो, तोच खरा पुत्र.

यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च। द्रुह्युणा चानुना चैवमप्यवज्ञा कृता भृशम् ।। ३१.

माझा अपमान यदूने केला, तसाच तुर्वसु, द्रुह्यु आणि अनु यांनीही केला; त्यामुळे मला फारच अवमान सहन करावा लागला.

पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः। कनीयान् मम दायादो जरा येन धृता मम। सर्वकामः सर्वकृतः पूरुणा पुत्रकारिणा ।। ३१.

पण पूरूने माझं वचन पाळलं आणि मला विशेष सन्मान दिला; तो धाकटा असला तरी माझा खरा वारस आहे, कारण त्याने माझं वार्धक्य पेललं. पूरूने सर्व काही केलं आणि माझ्यासाठी सर्व काही केलं.

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्ये नोशनसा स्वयम्। पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा ते महामते ।। ३१.

शुक्र ऋषी, म्हणजेच उशनाने, असा वर दिला होता—'जो पुत्र तुझं ऐकेल, तोच राजा होईल, हे महाबुद्धिमान!'

भवतोऽनुमतोप्येवं पूरु राष्ट्रेऽभिषिच्यताम् । यःपुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा। सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः ।। ३१.

तुमच्या संमतीने, पूरूचं राज्याभिषेक व्हावं. जो पुत्र सद्गुणी आहे, नेहमी आई-वडिलांच्या हिताचा विचार करतो, तोच सर्व कल्याणाचा अधिकारी आहे—even धाकटा असला तरी तोच खरा स्वामी.

अर्हः पूरुरिदं राष्ट्रं यः प्रियः प्रियकृत्तव। वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ।। ३१.

पूरु हा या राज्याचा खरा अधिकारी आहे, कारण तो सर्वांना प्रिय आहे आणि सर्वांचे हित करतो. शुक्राने दिलेल्या वरानंतर यापुढे काही बोलणे शक्य नाही.

पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा। अभिषिच्य ततः पूरुं स्वराष्ट्रे सुतमात्मनः ।। ३१.

तेव्हा नगरातील आणि देशातील आनंदी लोकांनी असे सांगितल्यावर, नाहुषाने आपल्या स्वतःच्या राज्यावर आपल्या पुत्र पूरुला अभिषेक केला.

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्। दक्षिणापरतो राजा यदुं श्रेष्ठं न्यवेशयत् ।। ३१.

दक्षिण-पूर्व दिशेला त्याने तुर्वसु याला वसवले आणि दक्षिण-पश्चिमेला राजाने श्रेष्ठ यदुला वसवले.

प्रतीच्यामुत्तरस्याञ्च द्रुह्युञ्चानुञ्च तावुभौ। सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्त्वा पृथ्वीं ससागराम्। व्यभजत् पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा ।। ३१.

उत्तर-पश्चिम आणि उत्तर दिशेला त्याने द्रुह्यु आणि अनु या दोघांना वसवले. ययातिने सात द्वीपांसह समुद्रांनी वेढलेली पृथ्वी जिंकून, ती पाच भागांत आपल्या पुत्रांमध्ये वाटली.

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना। यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्म्मेण प्रतिपाल्यते ।। ३१.

त्यांनी ही संपूर्ण पृथ्वी, सातही द्वीपांसह आणि नगरांसह, आपापल्या प्रदेशात धर्माने आणि नीतीने सांभाळली.

एवं विसृज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा। पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमानभवन्नृपः ।। ३१.

अशा प्रकारे नाहुषाने पृथ्वी आपल्या पुत्रांना सोपवली आणि आपली समृद्धीही पुत्रांकडे गेल्यावर तो राजा समाधानी झाला.

धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यञ्चैव सुतेषु तु। प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु ।। ३१.

राजाने आपले धनुष्य, बाण आणि राज्य पुत्रांकडे सोपवले आणि आपला भार नातेवाइकांवर टाकून तो संतुष्ट झाला.

अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना। योऽभिप्रेत्याहरन् कामान् कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।। ३१.

ययाति या महान राजाने पूर्वी एक गाथा गायली होती—'जो मनुष्य शेवटी सर्व इच्छा कासव जशी आपली अंगे आत ओढतो तसे पूर्णपणे आत ओढतो...'