वायुपुराणम्

काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने। कञ्चित्कालञ्जरेयं वै विषयान् वयसा तव ।। ३१.

काव्य उशनाचा शाप असल्यामुळे मला तारुण्यात समाधान मिळत नाही; तुझे वय घेऊन मी थोडा काळ विषयांचा अनुभव घ्यावा अशी माझी इच्छा आहे.

पूर्णें वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्। स्वञ्चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानञ्जरया सह ।। ३१.

तुझे हजार वर्षे पूर्ण झाली की मी तुझे तारुण्य तुला परत देईन आणि पुन्हा हा पाप व वार्धक्य स्वतःकडे घेईन.

सूत उवाच।। एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा। यथानुमन्यसे तात करिष्यामि तथैव च ।। ३१.

सूतोपाख्यान – असे वडिलांनी सांगितल्यावर पुत्राने सरळपणे उत्तर दिले – बाबा, जसे तुम्ही सांगता तसेच मी करीन.

प्रतिपत्स्यामि ते राजन् पाप्मानं जरया सह। गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान् यथेप्सितान् ।। ३१.

राजा, मी तुझे पाप आणि वार्धक्य स्वीकारतो; माझ्याकडून तारुण्य घे आणि हवे तसे विषय उपभोग.

जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव। यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्तवत् ।। ३१.

मी तुझ्या वार्धक्याने झाकला जाईन आणि तुझ्या रूपात राहीन; तुला तारुण्य दिल्यावर मी योग्यप्रमाणे वागेन.

ययातिरुवाच।। पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रन्ते प्रीतश्चेदं ददामि ते। सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति ।। ३१.

ययाति म्हणाला – पूरू, मी तुझ्यावर खूष आहे; तुझ्या आयुष्यात चांगले घडो. मी खूष असल्याने तुला हे वर देतो – तुझ्या संततीला राज्यात सर्व सुखे लाभतील.

सूत उवाच।। पूरोरनुमतो राजा ययातिः स्वां जरान्ततः। संक्रामयामास तदा प्रसादाद्भार्गवस्य तु ।। ३१.

सूतोपाख्यान – पूरूच्या संमतीने ययाति राजाने आपले वार्धक्य त्याच्याकडे दिले, हे सर्व भृगुश्रेष्ठाच्या कृपेने घडले.

यौवनेनाथ वयसा ययातिरनहुषात्मजः । प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्चचार विषयान् स्वकान् ।। ३१.

नंतर नहुषाचा पुत्र ययाति, तारुण्य आणि तेज मिळाल्याने आनंदित होऊन, श्रेष्ठ पुरुषाप्रमाणे आपल्या विषयांचा उपभोग करू लागला.

यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्। धर्म्माविरोधाद्राजेन्द्रो यथार्हति स एव हि ।। ३१.

तो आपल्या इच्छेनुसार, उत्साहाने, योग्य वेळी आणि आनंदाने, धर्माचा भंग न करता, राजास शोभेल तसे विषय उपभोगू लागला.

देवानतर्पयद्यज्ञैः पितॄञ्छ्राद्धैस्तथैव च। दीनांश्चानुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् ।। ३१.

त्याने यज्ञांनी देवांना, श्राद्धांनी पितरांना तृप्त केले; दीनांना दानांनी आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांना इच्छित वर देऊन संतुष्ट केले.

अतिथीनन्नपानैश्च वैश्यांश्च परिपालनैः। आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून् संनिग्रहेण च ।। ३१.

अतिथींना अन्न-पाण्याने सन्मान दिला, वैश्यांचे रक्षण केले, शूद्रांवर दया दाखवली आणि दस्यूंना दडपले.

धर्म्मेण च प्रजाः सर्व्वा यथावदनुरञ्जयन्। ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ।। ३१.

ययातिने धर्माने सर्व प्रजेला योग्यप्रमाणे आनंद दिला आणि तो प्रत्यक्ष इंद्रासारखा राज्य करू लागला.

स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः। अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ।। ३१.

तो राजा सिंहासारखा पराक्रमी, तरुण आणि विषयसुखात मग्न होता; धर्माचा भंग न करता, उत्तम सुखाचा अनुभव घेत होता.

स मार्गमाणः कामानामन्तर्दोषनिदर्शनात्। विश्वासहेतो रेमे वै वैब्राजे नन्दने वने ।। ३१.

इच्छित सुख शोधताना आणि त्यातल्या दोषांचा अनुभव घेत, तो काही काळ वैभवशाली नंदन वनात राहून त्या आनंदावर विश्वास ठेवून रमला.

अपश्यत्स यदा तां वै वर्द्धमानां नृपस्तदा। गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरा प्रत्यपद्यत ।। ३१.

राजाने जेव्हा तिला वृद्ध होताना पाहिलं, तेव्हा तो आपल्या नगरात परत गेला आणि स्वतःच्या वार्धक्याला स्वीकारलं.

स सम्प्राप्य तु तान् कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः। कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः। ।। ३१.

त्या सर्व सुखांचा अनुभव घेऊन, राजा तृप्त झाला पण थकला देखील; हजार वर्षे त्याने काळाचा प्रवाह आठवत राहिला.

परिसङ्ख्याय कालञ्च कलाकाष्ठास्तथैव च। पूर्णं मत्त्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह ।। ३१.

काळ, त्याच्या विभागणी आणि क्षण यांची मोजणी करून, आणि आपला काळ पूर्ण झाला हे जाणून, त्याने आपल्या पुत्रा पूरूला बोलावलं.

यथासुखं यथोत्साहं यथाकालमरिंदम। सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव ।। ३१.

शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या पुत्रा, मी तुझ्या तारुण्यामुळे, जसा हवं तसा, उत्साहाने आणि योग्य वेळी सर्व विषयांचा उपभोग घेतला.

पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्। राष्ट्रञ्च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ।। ३१.

पूरू, मी तुझ्यावर खूष आहे; तुझं कल्याण होवो! आपलं तारुण्य आणि राज्य परत घे. ब्राह्मण आणि इतर वर्ण, ब्राह्मणांच्या पुढाकाराने, हे शब्द बोलले.

प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः। यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः ।। ३१.

नहुषाचा पुत्र ययातिने वार्धक्य स्वीकारलं आणि पूरूने आपलं तारुण्य पुन्हा मिळवलं.

अभिषेक्तुकामञ्च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ।। ३१.

आपल्या धाकट्या पुत्रा पूरूला राजा म्हणून अभिषेक करावा, अशी इच्छा ब्राह्मण आणि इतर वर्णांनी, ब्राह्मणांच्या पुढाकाराने, व्यक्त केली.

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो। श्रेष्ठं यदुमतिक्रम्य पूरो राज्यं प्रदास्यसि ।। ३१.

प्रभो, शुक्राचा नातू आणि देवयानीचा श्रेष्ठ पुत्र यदू याला वगळून, तू पूरूला राज्य कसं देणार?

यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः। शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्तनोऽनुः पूरुरेव च ।। ३१.

यदू, तुझा ज्येष्ठ पुत्र, सर्वात आधी जन्मला; त्यानंतर तुर्वसु; शर्मिष्ठेपासून द्रुह्यु, मग अनु आणि शेवटी पूरू.

कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान् राज्यमर्हति । अतः सम्बोधयामि त्वां धर्म्मं समनुपालय ।। ३१.

ज्येष्ठांना वगळून धाकट्याला राज्य कसं मिळावं? म्हणूनच मी तुला आठवण करून देतो—धर्म पाळ.

ययातिरुवाच।। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे श्रृण्वन्तु मे वचः। ज्येष्टं प्रति यथा रार्ष्ट्रं न देयं मे कथञ्चन ।। ३१.

ययाति म्हणाला: ब्राह्मण आणि सर्व वर्ण, माझं वचन ऐका. माझ्या मते, कुठल्याही परिस्थितीत ज्येष्ठाला राज्य द्यावं असं नाही.

माता पित्रोर्वचनकृत्स हि पुत्रः प्रशस्यते । मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ।। ३१.

आई-वडिलांचं ऐकणारा पुत्र सर्वत्र प्रशंसित होतो; माझा ज्येष्ठ पुत्र यदूने माझं वचन पाळलं नाही.

प्रतिकूलं पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः। स पुत्रः पुत्रवद् यश्च वर्त्तते पितृमातृषु ।। ३१.

वडिलांच्या विरोधात वागणारा सत्पुत्र मानला जात नाही; पण जो आई-वडिलांशी पुत्रासारखं वागतो, तोच खरा पुत्र.

यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च। द्रुह्युणा चानुना चैवमप्यवज्ञा कृता भृशम् ।। ३१.

माझा अपमान यदूने केला, तसाच तुर्वसु, द्रुह्यु आणि अनु यांनीही केला; त्यामुळे मला फारच अवमान सहन करावा लागला.

पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः। कनीयान् मम दायादो जरा येन धृता मम। सर्वकामः सर्वकृतः पूरुणा पुत्रकारिणा ।। ३१.

पण पूरूने माझं वचन पाळलं आणि मला विशेष सन्मान दिला; तो धाकटा असला तरी माझा खरा वारस आहे, कारण त्याने माझं वार्धक्य पेललं. पूरूने सर्व काही केलं आणि माझ्यासाठी सर्व काही केलं.