वायुपुराणम्

कथं सप्तर्षयः सिद्धा ये वै स्वायम्भुवेऽन्तरे। मन्वन्तरं समासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल ।। ४.

स्वायंभुव मन्वंतरातील सिद्ध सात ऋषी पुन्हा वैवस्वत मन्वंतरात कसे पोहोचले?

भवाभिशापात्संविद्धा ह्यप्राप्तास्ते तदा तपः। उपपन्ना जने लोके सकृदागामिनस्तु ते ।। ४.

भवाच्या शापामुळे त्यांना त्या वेळी तप साधता आले नाही; तरीही ते एकदाच जन्म घेणारे म्हणून लोकांमध्ये प्रकट झाले.

ऊचुः सर्वे ततोऽन्योन्यं जनलोके महर्षयः। ऊचुरेव महाभागा वारुणे वितते क्रतौ ।। ४.

मग सर्व महर्षी लोकांमध्ये एकमेकांशी बोलले, आणि त्या पुण्यवानांनी वरुणाच्या मोठ्या यज्ञातही तसेच सांगितले.

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। पितामहात्मजाः सर्वे ततः श्रेयो भविष्यति ।। ४.

आपण सर्वजण चाक्षुष मन्वंतरात पितामहांचे पुत्र म्हणून जन्म घेऊ, आणि यामुळे अधिक कल्याण होईल.

स्वायम्भुवेऽन्तरे शप्ताः सप्तार्थं ते भवेन तु। जज्ञिरे वै पुनस्ते ह जनलोकाद्दिवं गता ।। ४.

स्वायंभुव मन्वंतरात भवाने सात जणांसाठी त्यांना शाप दिला; मग ते पुन्हा जन्म घेऊन जनेलोकातून स्वर्गात गेले.

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया। ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं द्वितीयमिति नः श्रुतम् ।। ४.

महादेवाच्या महान यज्ञात, जेव्हा त्यांनी वारुणी रूप घेतले आणि ब्रह्मदेवाने संततीसाठी अग्नीत शुद्ध तेज अर्पण केले, तेव्हा ऋषी प्रथम उत्पन्न झाले — हेच आम्ही दुसरी सृष्टी म्हणून ऐकले आहे.

भृगुरङ्गिरा मरीचिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः ।। ४.

भृगु, अंगिरा, मरीचि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अत्रि आणि वसिष्ठ — हे आठ जण ब्रह्मदेवाचे पुत्र होते.

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः। यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान् ।। ४.

त्यांच्या विस्तारलेल्या यज्ञात सर्व देवता, यज्ञाची सर्व अंगं आणि मूर्तिमान वषट्कार एकत्र आले.

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः। ऋग्वेद श्चाभवत्तत्र पदक्रमविभूषितः ।। ४.

तेथे हजारो सामगाने, यजुर्वेदाचे मंत्र मूर्तिमान झाले आणि पदा-क्रमाने सुशोभित असा ऋग्वेद प्रकट झाला.

यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः। स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तसूक्तब्राह्मणमन्त्रवान् ।। ४.

यजुर्वेद छंदांनी समृद्ध, ओंकाराच्या तेजाने उजळलेला, यज्ञासाठी उपयुक्त असे सूक्त, ब्राह्मण व मंत्रांनी युक्त असा उभा राहिला.

सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरःसरः। विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः सम्भृतोऽभवत् ।। ४.

सामवेद छंदांनी समृद्ध, सर्व गाण्यांत श्रेष्ठ, विश्वावसु आदी गंधर्वांसह तेथे प्रकट झाला.

ब्रह्म वेदस्तथा घोरैः कृत्याविधिभिरन्वितः। प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरोऽभवत् ।। ४.

ब्राह्मवेद कठोर विधी आणि अथर्वांगिरसांच्या साधनांनी युक्त, दोन शरीरे आणि दोन मस्तकांसह प्रकट झाला.

लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तस्वरभक्तयः। आश्रयस्तु वषट्‌कारो निग्रहप्रग्रहावपि ।। ४.

लक्षणे, स्वर, स्तोभ, निरुक्त व स्वरभक्तीचे विभाग, आधाररूप वषट्कार, तसेच निग्रह व प्रग्रह हेही तेथे होते.

दीप्ता दीप्तिरिलादेवी दिशः प्रदिशगीश्वराः । देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च ।। ४.

तेजस्वी इला देवी, दिशा आणि त्यांच्या अधिपती, देवकन्या, पत्नी आणि मातृका तेथे उपस्थित होत्या.

आयुः सर्वत एवैते देवस्य यजतो मुखे। मूर्त्तिमन्तः स्वरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः ।। ४.

हे सर्व, स्वतःच्या रूपाने ओळखले जाणारे आणि वरुणाचे रूप धारण केलेले, यज्ञ करणाऱ्या देवाच्या मुखातील प्राणरूप होते.

स्वयम्भुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि। ब्रह्मर्षेर्भावभूतस्य विधानाच्च न संशयः ।। ४.

स्वयंभूने त्या पाहिल्यावर, त्यांच्या मनात सर्जनाची प्रेरणा निर्माण झाली आणि त्यांचं वीर्य पृथ्वीवर पडलं. हे निश्चितच ब्रह्मर्षीच्या सर्जनशक्तीमुळे घडलं, यात काहीही शंका नाही.

कृत्वा जुहाव स्रुग्भ्याञ्च स्रुवेण परिगृह्य च। आज्यवज्जुहुवाञ्जक्रे मन्त्रवच्च पितामहः ।। ४.

मग त्यांनी ते वीर्य चमच्याने आणि करंड्याने उचलून, तूपासारखं यज्ञात समर्पित केलं आणि मंत्रोच्चारासह यज्ञ केला.

ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः। तस्यार्वाक् तेजसस्तस्य यज्ञे लोकेषु तैजसम्। तमसाभावव्याप्यत्वं तथा सत्त्वं तथा रजः ।। ४.

नंतर प्रजापतीने त्या यज्ञातून सर्व जीवांची उत्पत्ती केली. त्या तेजातून जगात अग्नितत्त्व निर्माण झालं, त्याचबरोबर अंधाराची व्यापकताही, सत्त्वगुण आणि राजोगुणही उत्पन्न झाले.

सगुणात्तेजसो नित्यमाकाशे तमसि स्थितम्। तमसस्तेजसत्वाच्च सर्वभूतानि जज्ञिरे ।। ४.

त्या गुणयुक्त तेजाने, जे नेहमी आकाशात आणि अंधारात वास करतं, त्याच्यामुळे आणि अंधारातील तेजामुळे सर्व जीवांची उत्पत्ती झाली.

यदा तस्मिन्नजायन्त काले पुत्रास्तु कर्मजाः। आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह ।। ४.

त्या काळात, कर्माने जन्मलेली मुलं निर्माण झाली. मग त्यांनी स्वतःचं वीर्य तुपाच्या पात्रात ठेवून यज्ञात समर्पित केलं.

शुक्रे हुतेऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः। ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्त वै प्रसवैर्गुणैः ।। ४.

त्या वीर्याचं यज्ञात समर्पण झाल्यावर, तेजस्वी रूप असलेले, सात सर्जनशील गुणांनी युक्त असे महर्षी प्रकट झाले.

हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निःसृतः कविः। हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिःसृतम्। भृगुस्त्वमिति होवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः ।। ४.

जेव्हा ते वीर्य अग्नीत समर्पित केलं, तेव्हा ज्वाळेतून कवी प्रकट झाला. हिरण्यगर्भाने त्याला ज्वाळेतून बाहेर येताना पाहून, 'तू भृगु आहेस' असं म्हटलं. म्हणून त्याला भृगु म्हणतात.

महादेवस्तथोद्भूतं दृष्ट्वा ब्राह्मणमब्रवीत्। ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वयं प्रभो। विजज्ञेऽथ भृगुर्द्देवो मम पुत्रो भवत्वयम् ।। ४.

महादेवाने तो ब्राह्मण प्रकट झालेला पाहून म्हटलं, 'माझ्या पुत्रकामनेने आणि दीक्षेने, प्रभो, तूच याला जन्म दिलास. म्हणून हा भृगु माझा पुत्र होवो.'

तथोति समनुज्ञातो महादेवः स्वयम्भुवा। पुत्रत्वे कल्पयामास महादेवस्तथा भृगुम्। वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यञ्च स प्रभुः ।। ४.

स्वयंभूने परवानगी दिल्यावर, महादेवाने भृगुला आपला पुत्र मानलं. आणि कारण तो वरुणापासून जन्मला, म्हणून भृगु याला वरुणाचा पुत्रही म्हणतात.

द्वितीयन्तु ततः शुक्रमङ्गारेष्वपतत्प्रभुः। अङ्गारेष्वङ्गिरोऽङ्गानि संहितानि ततोऽङ्गिराः ।। ४.

नंतर दुसरं वीर्य अंगारांवर पडलं. त्या अंगारांतून सर्व अंग एकत्र येऊन अंगिरा जन्मला.

सम्भूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्। रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयोऽयं ममास्त्विति ।। ४.

त्याचा जन्म पाहून, अग्नीने ब्रह्माला म्हटलं, 'हे वीर्य मी स्वीकारलं आहे, म्हणून हा दुसरा माझा असो.'

एवमस्त्विति सोऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः। तस्मादङ्गिरसश्चापि आग्नेया इति नः श्रुतम् ।। ४.

ब्रह्माने, जो सभेचा स्वामी आहे, 'तसं होवो' असं उत्तर दिलं. म्हणून अंगिरा याला आपण अग्नीचा पुत्र म्हणतो.

षट्‌कृत्यस्तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा। हुते समभवंस्तत्र षड्ब्रह्माण इति श्रुतिः ।। ४.

मग ब्रह्माने, जो सृष्टीचा कर्ता आहे, सहा वेळा वीर्य यज्ञात समर्पित केलं. तिथे सहा ब्रह्मा जन्मले, असं श्रुती सांगते.

मरीचिः प्रथमस्तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः। क्रतौ तस्मिन् सुतो जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः ।। ४.

त्यात प्रथम मरीची जन्मला, जो किरणांतून उत्पन्न झाला. त्या यज्ञात त्याचा पुत्र जन्मला, म्हणून त्याला क्रतू म्हणतात.