वायुपुराणम्

ईन्द्रोतो नाम विख्यातो योऽसौ मुनिरुदारधीः। योजयामास चेन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्। अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमः ।। ३१.

इंद्रोत नावाचा उदार बुद्धीचा ऋषी, त्याने शौनकाचा पुत्र जनमेजय याला राजाच्या पावनतेसाठी अश्वमेध यज्ञ करण्यास लावले, हे द्विजश्रेष्ठ.

स लोहगन्धो व्यनशत्तस्यावसथमेत्य ह। स च दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा ।। ३१.

लोहतंड आपल्या निवासस्थानी पोहोचल्यावर अदृश्य झाला; आणि त्याच्याकडून तो दिव्य रथ वसु, चेदिराजाकडे गेला.

ततः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः। ततो हत्वा जरासन्धं भीमस्तं रथमुत्तमम्। प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः ।। ३१.

मग प्रसन्न झालेल्या शक्राने तो रथ बृहद्रथाला दिला; त्यानंतर भीमाने जरासंधाचा वध केल्यावर, तो उत्तम रथ कौरोवांचा आनंद असलेल्या भीमाने प्रेमाने वासुदेवाला दिला.

स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः। पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठञ्च यदुमित्यब्रवीद्वचः ।।३१.

नहुषाचा पुत्र ययाति जेव्हा वृद्धत्वाने ग्रासला, तेव्हा त्याने आपल्या ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ पुत्र यदुला असे सांगितले.

जरावली च मां तात पलितानि च पर्यगुः । काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने ।। ३१.

माझ्या अंगावर वय वाढले आणि केस पांढरे झाले; काव्य उशनसाच्या शापामुळे मला तारुण्यात समाधान मिळाले नाही.

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह। जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह ।। ३१.

यदु, तू माझे वृद्धत्व आणि त्याचे दुःख स्वीकार. माझे हे वृद्धत्व तू घे. असे म्हणून यदुने उत्तर दिले.

अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता । सा च व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम् ।। ३१.

मी एका ब्राह्मणाला भिक्षा देण्याचे वचन दिले आहे, ती कष्टाने मिळवावी लागते; म्हणून मी तुझे वृद्धत्व स्वीकारणार नाही.

जराया बहवो दोषा पानभोजनकारिणः। तस्माज्जरान्न ते राजन् ग्रहीतुमहमुत्सहे ।। ३१.

वृद्धापकाळात अनेक त्रुटी येतात, खास करून मद्यपान आणि खाण्यापिण्यात रमणाऱ्यांना. म्हणून, राजन, मी तुझं वृद्धत्व स्वीकारू शकत नाही.

सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः। बली सन्नतगात्रश्च दुर्द्दशो दुर्बलाकृतिः ।। ३१.

पांढरे केस आणि दाढी, दुःखी, वृद्धापकाळामुळे अशक्त, पूर्वी बलवान आणि सुडौल असलेला, आता पाहायला दयनीय आणि दुर्बळ दिसतो.

अशक्तः कार्यकरणे परिभूतस्तु यौवने। महोपभीतिभिश्चैव तां जरान्नाभिकामये ।। ३१.

कामं करता येत नाहीत, तरुणपणी दुर्लक्षित होतो, आणि मोठ्या भीतींनी त्रस्त असतो—असं वृद्धत्व मला नको आहे.

सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप। प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै ।। ३१.

राजा, तुला माझ्यापेक्षा अधिक प्रिय असे अनेक पुत्र आहेत; ते धर्म जाणणारे तुझं वृद्धत्व स्वीकारू देत—तू दुसऱ्या मुलाला निवड.

स एवमुक्तो यदुना तीव्रकोपसमन्वितः। उवाच वदतां श्रेष्छो ज्येष्ठं तं गर्हयन् सुतम् ।। ३१.

यदुने असं उत्तर दिल्यावर, प्रचंड रागाने भरून, उत्तम वक्ता असलेल्या पित्याने आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला दोष दिला.

आश्रमः कश्च वान्योऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव। मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदात्थ नवदेशिक ।। ३१.

तुझ्यासाठी दुसरा कोणता आश्रम आहे, किंवा तू कोणता वेगळा धर्म पाळतोस? अरे मूर्खा, मला दुर्लक्षित करून, नवीन गुरू मिळाल्यासारखं का बोलतोस?

एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् । यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ।। ३१.

असं म्हणून, राजाने रागाने यदुला शाप दिला—'तू माझ्या हृदयातून जन्मलास, पण मला आपलं तारुण्य देत नाहीस.'

तस्मान्न राज्यभाग् मूढ प्रजा ते वै भविष्यति। तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह ।। ३१.

म्हणून, अरे मूर्खा, तुला राज्यात काहीही हिस्सा मिळणार नाही, तुझ्या वंशाला संतती होणार नाही; तुझं वृद्धत्व आणि त्याचा दोष तुर्वसूने स्वीकारावा.

तुर्वसुरुवाच।। न कामये जरां तात सामभोगप्रणाशिनीम्। जराया बहवो दोषाः पानभोजनकारिणः। तस्माज्जरां न ते राजन् ग्रहीतुमहमुत्सहे ।। ३१.

तुर्‍वसु म्हणाला: 'बाबा, मला वृद्धत्व नको आहे, कारण ते सर्व सुखांचा नाश करतं; वृद्धत्वामुळे अनेक दोष येतात, खास करून खाण्यापिण्यात रमणाऱ्यांना. म्हणून, राजन, मी तुझं वृद्धत्व स्वीकारू शकत नाही.'

ययातिरुवाच।। यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वन्न प्रयच्छसि। तस्मात् प्रजा समुच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति ।। ३१.

ययाति म्हणाला: 'तू माझ्या हृदयातून जन्मलास, पण मला आपलं तारुण्य देत नाहीस; म्हणून, तुर्वसु, तुझा वंश संपुष्टात येईल.'

असङ्कीर्णा च धर्मेण प्रतिलोमवरेषु च। पिशितादिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि ।। ३१.

तू धर्मात शुद्ध राहशील, पण उलट विवाहात आणि मांसाहारासारख्या गोष्टींमध्ये पडशील; अरे मूर्खा, तू असाच राजा होशील.

गुरु दारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा। पशुधर्मेषु म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः ।। ३१.

वडीलधाऱ्यांच्या स्त्रियांमध्ये आसक्त, पशूयोनीत जन्मलेल्यांमध्ये, पशूसारख्या वागणुकीत आणि म्लेच्छांमध्ये तू राहशील—याबद्दल काहीच शंका नाही.

सूत उवाच। एवन्तु तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः। शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् ।। ३१.

सूतेने सांगितले: अशा प्रकारे आपल्या पुत्र तुर्वसुला शाप दिल्यावर, ययातिने शर्मिष्ठेच्या पुत्र दुसऱ्या पुत्र दुसऱ्याला—द्रुह्युला हे शब्द सांगितले.

द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम्। जरां वर्षसहस्रं वै यौवनं स्वन्ददस्व मे ।। ३१.

द्रुह्यु, तू जात आणि सौंदर्य नष्ट करणारं वृद्धत्व हजार वर्षांसाठी स्वीकार; आपलं तारुण्य मला दे.

पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्। स्वञ्चादास्यामि बूयोऽहं पाप्मानं जरया सह ।। ३१.

तुझी हजार वर्षं पूर्ण झाली की, मी तुला पुन्हा तुझं तारुण्य परत देईन; मी पुन्हा वृद्धत्वाचा दोष स्वतःवर घेईन.

द्रुह्युरुवाच न सङ्गश्चास्य भवति न जरां तेन कामये ।। ३१.

द्रुह्यु म्हणाला: त्याच्याशी मला काहीच जडणघडण नाही, म्हणून मला वृद्धत्व नको आहे.

ययातिरुवाच।। यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वन्न प्रयच्छसि। तस्माद् द्रुह्यो प्रियः कामो न ते सम्पत्स्यते क्वचित् ।। ३१.

ययाति म्हणाला: तू माझ्या हृदयातून जन्मलास, पण मला आपलं तारुण्य देत नाहीस; म्हणून, द्रुह्यु, तुला तुझ्या आवडत्या इच्छेचा कधीच लाभ होणार नाही.

नौप्लवोत्तरसञ्चारस्तत्र नित्यं भविष्यति। अराजभ्राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं भविष्यसि ।। ३१.

तिथे कधीच नौकेने पलीकडे जाता येणार नाही; तुझ्या वंशात त्या प्रदेशात कधीच राजा असणार नाही.

अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह। एवं वर्षसहस्रन्तु चरेयं यौवनेन ते ।। ३१.

अनु, तू हा पाप आणि वार्धक्य दोन्ही स्वीकार. मी तुझ्या तारुण्यात हजार वर्षे सुखाने जगू इच्छितो.

अनुरुवाच न जुहोति स कालेऽग्नि तां जरान्नाबिकामये ।। ३१.

अनु म्हणाला – वय वाढल्यावर अग्नी योग्य वेळी प्रज्वलित होत नाही, म्हणून मला ते नको आहे.

ययातिरुवाच।। यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वन्न प्रयच्छसि। जरादोषस्त्वयोक्तोऽयं तस्मात्ते प्रतिपत्स्यते ।। ३१.

ययाति म्हणाला – तू माझ्या हृदयातून जन्मलास, तरीही मला तुझे तारुण्य देत नाहीस. तू वार्धक्याचा दोष सांगितलास, म्हणून तोच दोष पुन्हा तुलाच मिळेल.

प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यतस्तव। अग्निप्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येव भविष्यसि ।। ३१.

तुझ्या संततीला तारुण्य मिळाले तरी त्या नष्ट होतील; आणि तूही अग्नीची सेवा न करणारा होशील.