वायुपुराणम्

तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः। देवयानिमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह ।। ३१.

त्या पाच जणांमध्ये ययाति, पृथ्वीचा राजा, याने उशनसाची कन्या देवयानीला पत्नी म्हणून घेतले.

शर्मिष्ठा मासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः। यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानिर्व्यजायत ।। ३१.

देवयानीने यदु आणि तुर्वसु या मुलांना जन्म दिला, तर वृषपर्वाचा मुलगी शर्मिष्ठा हिने दुसरे तीन—द्रुह्यु, अनु आणि पुरु—जन्माला घातले.

द्रुह्युञ्चानुञ्च पूरुञ्च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । अजीजनन्महावीर्यान् सुतान्देवसुतोपमान् ।। ३१.

वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठा हिने द्रुह्यु, अनु आणि पुरु या मोठ्या पराक्रमी मुलांना जन्म दिला, जे देवांच्या मुलांसारखे होते.

रथन्तस्मै ददौ रुद्रः प्रीतः परमभास्वरम्। असङ्गं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी ।। ३१.

मग प्रसन्न झालेल्या रुद्राने त्याला एक तेजस्वी, दिव्य, सुवर्णाचा, अभेद्य आणि नाश न होणारा असा उत्तम रथ दिला, ज्यात मोठी शस्त्रे होती.

युक्तं मनो जवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहत्। स तेन रथमुख्येन जिगाय च ततो महीम् ।। ३१.

मनासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेल्या त्या रथावर बसून त्याने कन्येला घेऊन गेला आणि त्या श्रेष्ठ रथाने त्याने पृथ्वी जिंकली.

ययातिर्युधि दुर्द्धर्षो देवदानवमानवैः । पौरवाणां नृपाणाञ्च सर्वेषां सोऽभवद्रथः ।। ३१.

ययाति युद्धात देव, दानव आणि मानव यांच्याशी अपराजित राहिला आणि तो सर्व पौरव राजांचा रथी झाला.

योवत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः। कुरोः पुत्रस्य राज्ञस्तु राज्ञः पारिक्षितस्य ह। जगाम स रथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः ।। ३१.

वात्सदेशात जन्मलेला, कुरुचा मुलगा आणि परीक्षिताचा नातू असा कौरव राजा जनमेजय याचा तो रथ गार्ग्य या ज्ञानी ऋषीच्या शापामुळे नष्ट झाला.

गार्ग्यस्य हि सुतं बालः स राजा जनमेजयः। दुर्बुद्धिर्हिंसयामास लोहगन्धं नराधिपम् ।। ३१.

त्या वेळी अजून लहान आणि अविचाराने वागणारा राजा जनमेजय याने गार्ग्याचा मुलगा, नराधिप लोहतंड याला त्रास दिला.

स लोहगन्धो राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः। पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित् ।। ३१.

तो राजर्षि लोहतंड इकडे तिकडे पळत राहिला, पण नगर आणि गावातील लोकांनी त्याला सोडून दिले आणि त्याला कधीच शांती मिळाली नाही.

ततः स दुःखसन्तप्तो नालभत्संविदं क्वचित्। शशाप हेतुकमृषिं शरण्यं व्यथितस्तदा ।। ३१.

मग त्या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या लोहतंडाला कुठेच आधार मिळाला नाही, म्हणून त्याने शरण देणाऱ्या हेतुक ऋषीला रागाने शाप दिला.

ईन्द्रोतो नाम विख्यातो योऽसौ मुनिरुदारधीः। योजयामास चेन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्। अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमः ।। ३१.

इंद्रोत नावाचा उदार बुद्धीचा ऋषी, त्याने शौनकाचा पुत्र जनमेजय याला राजाच्या पावनतेसाठी अश्वमेध यज्ञ करण्यास लावले, हे द्विजश्रेष्ठ.

स लोहगन्धो व्यनशत्तस्यावसथमेत्य ह। स च दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा ।। ३१.

लोहतंड आपल्या निवासस्थानी पोहोचल्यावर अदृश्य झाला; आणि त्याच्याकडून तो दिव्य रथ वसु, चेदिराजाकडे गेला.

ततः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः। ततो हत्वा जरासन्धं भीमस्तं रथमुत्तमम्। प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः ।। ३१.

मग प्रसन्न झालेल्या शक्राने तो रथ बृहद्रथाला दिला; त्यानंतर भीमाने जरासंधाचा वध केल्यावर, तो उत्तम रथ कौरोवांचा आनंद असलेल्या भीमाने प्रेमाने वासुदेवाला दिला.

स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः। पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठञ्च यदुमित्यब्रवीद्वचः ।।३१.

नहुषाचा पुत्र ययाति जेव्हा वृद्धत्वाने ग्रासला, तेव्हा त्याने आपल्या ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ पुत्र यदुला असे सांगितले.

जरावली च मां तात पलितानि च पर्यगुः । काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने ।। ३१.

माझ्या अंगावर वय वाढले आणि केस पांढरे झाले; काव्य उशनसाच्या शापामुळे मला तारुण्यात समाधान मिळाले नाही.

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह। जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह ।। ३१.

यदु, तू माझे वृद्धत्व आणि त्याचे दुःख स्वीकार. माझे हे वृद्धत्व तू घे. असे म्हणून यदुने उत्तर दिले.

अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता । सा च व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम् ।। ३१.

मी एका ब्राह्मणाला भिक्षा देण्याचे वचन दिले आहे, ती कष्टाने मिळवावी लागते; म्हणून मी तुझे वृद्धत्व स्वीकारणार नाही.

जराया बहवो दोषा पानभोजनकारिणः। तस्माज्जरान्न ते राजन् ग्रहीतुमहमुत्सहे ।। ३१.

वृद्धापकाळात अनेक त्रुटी येतात, खास करून मद्यपान आणि खाण्यापिण्यात रमणाऱ्यांना. म्हणून, राजन, मी तुझं वृद्धत्व स्वीकारू शकत नाही.

सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः। बली सन्नतगात्रश्च दुर्द्दशो दुर्बलाकृतिः ।। ३१.

पांढरे केस आणि दाढी, दुःखी, वृद्धापकाळामुळे अशक्त, पूर्वी बलवान आणि सुडौल असलेला, आता पाहायला दयनीय आणि दुर्बळ दिसतो.

अशक्तः कार्यकरणे परिभूतस्तु यौवने। महोपभीतिभिश्चैव तां जरान्नाभिकामये ।। ३१.

कामं करता येत नाहीत, तरुणपणी दुर्लक्षित होतो, आणि मोठ्या भीतींनी त्रस्त असतो—असं वृद्धत्व मला नको आहे.

सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप। प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै ।। ३१.

राजा, तुला माझ्यापेक्षा अधिक प्रिय असे अनेक पुत्र आहेत; ते धर्म जाणणारे तुझं वृद्धत्व स्वीकारू देत—तू दुसऱ्या मुलाला निवड.

स एवमुक्तो यदुना तीव्रकोपसमन्वितः। उवाच वदतां श्रेष्छो ज्येष्ठं तं गर्हयन् सुतम् ।। ३१.

यदुने असं उत्तर दिल्यावर, प्रचंड रागाने भरून, उत्तम वक्ता असलेल्या पित्याने आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला दोष दिला.

आश्रमः कश्च वान्योऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव। मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदात्थ नवदेशिक ।। ३१.

तुझ्यासाठी दुसरा कोणता आश्रम आहे, किंवा तू कोणता वेगळा धर्म पाळतोस? अरे मूर्खा, मला दुर्लक्षित करून, नवीन गुरू मिळाल्यासारखं का बोलतोस?

एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् । यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ।। ३१.

असं म्हणून, राजाने रागाने यदुला शाप दिला—'तू माझ्या हृदयातून जन्मलास, पण मला आपलं तारुण्य देत नाहीस.'

तस्मान्न राज्यभाग् मूढ प्रजा ते वै भविष्यति। तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह ।। ३१.

म्हणून, अरे मूर्खा, तुला राज्यात काहीही हिस्सा मिळणार नाही, तुझ्या वंशाला संतती होणार नाही; तुझं वृद्धत्व आणि त्याचा दोष तुर्वसूने स्वीकारावा.

तुर्वसुरुवाच।। न कामये जरां तात सामभोगप्रणाशिनीम्। जराया बहवो दोषाः पानभोजनकारिणः। तस्माज्जरां न ते राजन् ग्रहीतुमहमुत्सहे ।। ३१.

तुर्‍वसु म्हणाला: 'बाबा, मला वृद्धत्व नको आहे, कारण ते सर्व सुखांचा नाश करतं; वृद्धत्वामुळे अनेक दोष येतात, खास करून खाण्यापिण्यात रमणाऱ्यांना. म्हणून, राजन, मी तुझं वृद्धत्व स्वीकारू शकत नाही.'

ययातिरुवाच।। यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वन्न प्रयच्छसि। तस्मात् प्रजा समुच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति ।। ३१.

ययाति म्हणाला: 'तू माझ्या हृदयातून जन्मलास, पण मला आपलं तारुण्य देत नाहीस; म्हणून, तुर्वसु, तुझा वंश संपुष्टात येईल.'

असङ्कीर्णा च धर्मेण प्रतिलोमवरेषु च। पिशितादिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि ।। ३१.

तू धर्मात शुद्ध राहशील, पण उलट विवाहात आणि मांसाहारासारख्या गोष्टींमध्ये पडशील; अरे मूर्खा, तू असाच राजा होशील.

गुरु दारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा। पशुधर्मेषु म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः ।। ३१.

वडीलधाऱ्यांच्या स्त्रियांमध्ये आसक्त, पशूयोनीत जन्मलेल्यांमध्ये, पशूसारख्या वागणुकीत आणि म्लेच्छांमध्ये तू राहशील—याबद्दल काहीच शंका नाही.