वायुपुराणम्

मित्राज्योतिस्तु कन्यायां मरुतस्य च धीमतः। तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः ।। ३१.

मित्राज्योती ही कन्या आणि बुद्धिमान मरुत यांच्या संगातून, मोठ्या सामर्थ्याचे, धर्म जाणणारे आणि मोक्षदृष्टी असलेले पुत्र जन्मले.

संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः। यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः ।। ३१.

त्यांनी घरगुती कर्तव्ये सोडली, वैराग्य स्वीकारलं आणि इथे यतीधर्म पाळून ब्रह्मपदाला पोहोचले.

अनपायस्ततो जातस्तदा धर्मप्रदत्तवान्। क्षत्रधर्मस्ततो जातः प्रतिपक्षो महातपाः ।। ३१.

त्यांच्यापासून अनपाय जन्मला, ज्याने धर्म दिला; त्याच्यापासून क्षत्रियधर्म निर्माण झाला आणि त्यातून प्रतिपक्ष नावाचा महातपस्वी जन्मला.

प्रतिपक्षसुतश्चापि सञ्जयो नाम विश्रुतः। सञ्जयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जग्मिवान् ।। ३१.

प्रतिपक्षाचा सुपुत्र म्हणजे प्रसिद्ध संजय; संजयाचा पुत्र जय आणि त्याच्यापासून विजय जन्मला.

विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यन्द्वतः स्मृतः । हर्यन्दुतस्ततो राजा सहदेवः प्रतापवान् ।। ३१.

विजयाचा पुत्र जय, त्याचा पुत्र हर्यंद्व म्हणून ओळखला जातो; हर्यंद्वापासून प्रतापी राजा सहदेव जन्मला.

सहदेवस्य धर्मात्मा अदीन इति विश्रुतः। अदीनस्य जयत्सेनस्तस्य पुत्रोऽथ संकृतिः ।। ३१.

सहदेवाचा धर्मात्मा पुत्र अदीन म्हणून प्रसिद्ध आहे; अदीनाचा पुत्र जयसेन आणि त्याचा पुत्र संकृती.

संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः। इत्येते क्षत्र धर्माणो नहुषस्य निबोधत ।। ३१.

संकृतीचाही धर्मात्मा, महायशस्वी पुत्र कृतधर्म झाला; हेच नहुषाच्या क्षत्रिय वंशाचे वंशज आहेत, हे जाणून ठेव.

नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः। उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः ।। ३१.

नहुषाचे सहा पुत्र, इंद्रासारख्या तेजाचे, त्याच्या पित्याच्या कन्या विरजा हिच्या पोटी जन्मले.

यतिर्ययातिः संयातिरायातिः पञ्च तुद्वयः। यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततोऽवरः ।। ३१.

यती, ययाति, संयाति, आयाति आणि दोन तुद्वय — हे त्याचे पुत्र; त्यात यती ज्येष्ठ आणि ययाति त्यानंतरचा होता.

काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नीं यतिस्तदा। संयातिर्मो क्षमास्थाय ब्रह्मभूतोऽभवन्मुनिः ।। ३१.

त्या काळी त्या ऋषीने काकुत्स्थाची कन्या गा नावाची स्त्री म्हणून स्वीकारली. संयम आणि क्षमा अंगीकारून तो ऋषी ब्रह्मस्वरूप झाला.

तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः। देवयानिमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह ।। ३१.

त्या पाच जणांमध्ये ययाति, पृथ्वीचा राजा, याने उशनसाची कन्या देवयानीला पत्नी म्हणून घेतले.

शर्मिष्ठा मासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः। यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानिर्व्यजायत ।। ३१.

देवयानीने यदु आणि तुर्वसु या मुलांना जन्म दिला, तर वृषपर्वाचा मुलगी शर्मिष्ठा हिने दुसरे तीन—द्रुह्यु, अनु आणि पुरु—जन्माला घातले.

द्रुह्युञ्चानुञ्च पूरुञ्च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । अजीजनन्महावीर्यान् सुतान्देवसुतोपमान् ।। ३१.

वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठा हिने द्रुह्यु, अनु आणि पुरु या मोठ्या पराक्रमी मुलांना जन्म दिला, जे देवांच्या मुलांसारखे होते.

रथन्तस्मै ददौ रुद्रः प्रीतः परमभास्वरम्। असङ्गं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी ।। ३१.

मग प्रसन्न झालेल्या रुद्राने त्याला एक तेजस्वी, दिव्य, सुवर्णाचा, अभेद्य आणि नाश न होणारा असा उत्तम रथ दिला, ज्यात मोठी शस्त्रे होती.

युक्तं मनो जवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहत्। स तेन रथमुख्येन जिगाय च ततो महीम् ।। ३१.

मनासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेल्या त्या रथावर बसून त्याने कन्येला घेऊन गेला आणि त्या श्रेष्ठ रथाने त्याने पृथ्वी जिंकली.

ययातिर्युधि दुर्द्धर्षो देवदानवमानवैः । पौरवाणां नृपाणाञ्च सर्वेषां सोऽभवद्रथः ।। ३१.

ययाति युद्धात देव, दानव आणि मानव यांच्याशी अपराजित राहिला आणि तो सर्व पौरव राजांचा रथी झाला.

योवत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः। कुरोः पुत्रस्य राज्ञस्तु राज्ञः पारिक्षितस्य ह। जगाम स रथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः ।। ३१.

वात्सदेशात जन्मलेला, कुरुचा मुलगा आणि परीक्षिताचा नातू असा कौरव राजा जनमेजय याचा तो रथ गार्ग्य या ज्ञानी ऋषीच्या शापामुळे नष्ट झाला.

गार्ग्यस्य हि सुतं बालः स राजा जनमेजयः। दुर्बुद्धिर्हिंसयामास लोहगन्धं नराधिपम् ।। ३१.

त्या वेळी अजून लहान आणि अविचाराने वागणारा राजा जनमेजय याने गार्ग्याचा मुलगा, नराधिप लोहतंड याला त्रास दिला.

स लोहगन्धो राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः। पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित् ।। ३१.

तो राजर्षि लोहतंड इकडे तिकडे पळत राहिला, पण नगर आणि गावातील लोकांनी त्याला सोडून दिले आणि त्याला कधीच शांती मिळाली नाही.

ततः स दुःखसन्तप्तो नालभत्संविदं क्वचित्। शशाप हेतुकमृषिं शरण्यं व्यथितस्तदा ।। ३१.

मग त्या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या लोहतंडाला कुठेच आधार मिळाला नाही, म्हणून त्याने शरण देणाऱ्या हेतुक ऋषीला रागाने शाप दिला.

ईन्द्रोतो नाम विख्यातो योऽसौ मुनिरुदारधीः। योजयामास चेन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्। अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमः ।। ३१.

इंद्रोत नावाचा उदार बुद्धीचा ऋषी, त्याने शौनकाचा पुत्र जनमेजय याला राजाच्या पावनतेसाठी अश्वमेध यज्ञ करण्यास लावले, हे द्विजश्रेष्ठ.

स लोहगन्धो व्यनशत्तस्यावसथमेत्य ह। स च दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा ।। ३१.

लोहतंड आपल्या निवासस्थानी पोहोचल्यावर अदृश्य झाला; आणि त्याच्याकडून तो दिव्य रथ वसु, चेदिराजाकडे गेला.

ततः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः। ततो हत्वा जरासन्धं भीमस्तं रथमुत्तमम्। प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः ।। ३१.

मग प्रसन्न झालेल्या शक्राने तो रथ बृहद्रथाला दिला; त्यानंतर भीमाने जरासंधाचा वध केल्यावर, तो उत्तम रथ कौरोवांचा आनंद असलेल्या भीमाने प्रेमाने वासुदेवाला दिला.

स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः। पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठञ्च यदुमित्यब्रवीद्वचः ।।३१.

नहुषाचा पुत्र ययाति जेव्हा वृद्धत्वाने ग्रासला, तेव्हा त्याने आपल्या ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ पुत्र यदुला असे सांगितले.

जरावली च मां तात पलितानि च पर्यगुः । काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने ।। ३१.

माझ्या अंगावर वय वाढले आणि केस पांढरे झाले; काव्य उशनसाच्या शापामुळे मला तारुण्यात समाधान मिळाले नाही.

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह। जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह ।। ३१.

यदु, तू माझे वृद्धत्व आणि त्याचे दुःख स्वीकार. माझे हे वृद्धत्व तू घे. असे म्हणून यदुने उत्तर दिले.

अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता । सा च व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम् ।। ३१.

मी एका ब्राह्मणाला भिक्षा देण्याचे वचन दिले आहे, ती कष्टाने मिळवावी लागते; म्हणून मी तुझे वृद्धत्व स्वीकारणार नाही.

जराया बहवो दोषा पानभोजनकारिणः। तस्माज्जरान्न ते राजन् ग्रहीतुमहमुत्सहे ।। ३१.

वृद्धापकाळात अनेक त्रुटी येतात, खास करून मद्यपान आणि खाण्यापिण्यात रमणाऱ्यांना. म्हणून, राजन, मी तुझं वृद्धत्व स्वीकारू शकत नाही.

सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः। बली सन्नतगात्रश्च दुर्द्दशो दुर्बलाकृतिः ।। ३१.

पांढरे केस आणि दाढी, दुःखी, वृद्धापकाळामुळे अशक्त, पूर्वी बलवान आणि सुडौल असलेला, आता पाहायला दयनीय आणि दुर्बळ दिसतो.