वायुपुराणम्

तुल्यां देवविभूत्यास्तु देव्याश्चैव महात्मनः। रमते तत्र वै देवी रममाणे महेश्वरः ।। ३०.

ती देवी आणि महात्मा देव यांच्या दिव्य तेजात दोघंही समान आहेत; तिथे देवी रमते आणि तिच्या आनंदात महेश्वरही रमतो.

न रतिं तत्र वै देवी लभते गृहविस्मयात्। देव्याः क्रीडार्थमीशानो देवो वाक्यमथाब्रवीत् ।। ३०.

त्या घराच्या आश्चर्यामुळे देवीला तिथे आनंद मिळत नाही; देवीच्या खेळासाठी मग प्रभूने असे बोलले.

नाहं वेश्म विमोक्ष्यामि अविमुक्तं हि मे गृहम्। प्रहस्यैनामथोवाच अविमुक्तं हि मे गृहम् ।। ३०.

'मी हे घर सोडणार नाही, कारण अविमुक्त हेच माझं घर आहे.' हसून त्याने तिला सांगितलं—'अविमुक्त हेच माझं घर आहे.'

नाहं देवि गमिष्यामि गच्छस्वेह रमाम्यहम्। तस्मात्तदविमुक्तं हि प्रोक्तं देवेन वै स्वयम् ।। ३०.

'देवी, मी कुठेही जाणार नाही; तू जाऊ शकतेस, मी इथेच राहून आनंद घेईन.' म्हणूनच प्रभूने स्वतः ज्या ठिकाणाला अविमुक्त म्हटलं आहे.

एवं वाराणसी शप्ता अविमुक्तं च कीर्त्तितम्। यस्मिन् वसति वै देवः सर्वदेवनमस्कृतः। युगेषु त्रिषु धर्मात्मा सह देव्या महेश्वरः ।। ३०.

अशा प्रकारे वारणसीला शाप मिळाला आणि अविमुक्त म्हणून प्रसिद्धी मिळाली; जिथे सर्व देवांनी वंदन केलेला देव, धर्मात्मा महेश्वर देवीसह तीन युगांत वास करतो.

अन्तर्द्धानं कलौ याति तत्पुरन्तु महात्मनः। अन्तर्हिते पुरे तस्मिन् पुरी सा वसते पुनः ।। ३०.

कलियुगात त्या महात्म्याच्या नगरीचे अदृश्य होणे होते; ती नगरी अदृश्य झाल्यावर ती दुसऱ्या ठिकाणी वसते.

एवं वाराणसी शप्ता निवेशं पुनरागता। भद्रश्रेण्यस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ।। ३०.

अशा प्रकारे, वारणसीला शाप मिळाल्यावर ती पुन्हा आपल्या जागी आली; भद्रश्रेण्याच्या शंभर उत्तम धनुर्धारी पुत्रांनी तिथे येऊन वस्ती केली.

हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नराधिपः। भद्रश्रेण्यस्य राज्यन्तु हृतन्तेन बलीयसा ।। ३०.

राजा दिवोदासाने त्यांना मारून आपली वस्ती बसवली; अशा रीतीने त्याने भद्रश्रेण्याचे राज्य बळाने घेतले.

भद्रश्रेण्यस्य पुत्रस्तु दुर्दमो नाम नामतः। दिवोदासेन बालेति घृणया स विवर्जितः ।। ३०.

भद्रश्रेण्याचा एक मुलगा होता, त्याचे नाव दुर्दम; तो लहान असल्यामुळे दिवोदासाने दयाळूपणाने त्याला जिवंत ठेवले.

दिवोदासादॄषद्वत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्द्दनः। तेन पुत्रेण बालेन प्रहृतं तस्य वै पुनः ।। ३०.

दिवोदास आणि ऋषद्वती यांना प्रतर्दन नावाचा पराक्रमी पुत्र झाला; त्या मुलाने, अजून लहान असतानाच, पुन्हा राज्यावर हल्ला केला.

वैरस्यान्तं महाराज्ञा तदा तेन विधत्सता। प्रतर्द्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सो गर्गश्च विश्रुतः ।। ३०.

त्या वेळी महान राजाने वैर संपवले; प्रतर्दनाचे दोन प्रसिद्ध पुत्र होते – वत्स आणि गर्ग.

वत्सपुत्रो ह्यलर्कस्तु सन्नतिस्तस्य चात्मजः । अलर्कं प्रति राजर्षिर्गीतश्लोकौ पुरातनौ ।। ३०.

वत्साचा मुलगा अलर्क होता, आणि त्याचा स्वतःचा मुलगा सन्नती; अलर्काबद्दल राजर्षीने दोन जुने श्लोक रचले.

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च। युवा रूपेण सम्पन्नो ह्यलर्कः काशिसत्तमः ।। ३०.

साठ हजार आणि साठशे वर्षे, काशीमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेला अलर्क नेहमी तरुण दिसत होता.

लोपामुद्रा प्रसादेन परमायुरवाप्तवान् ।। ३०.

लोपाामुद्रेच्या कृपेने त्याला अत्युच्च आयुष्य लाभले.

शापस्यान्ते महाबाहुर्हत्वा क्षेमकराक्षसम्। रम्यामावासयामास पुरीं वाराणसीं नृपः ।। ३०.

शाप संपल्यावर, बलवान राजाने क्षेमकर राक्षसाचा वध केला आणि रम्य वारणसी नगरीत वास केला.

सन्नतेरपि दायादः सुनीथो नाम धार्मिकः। सुनीथस्य तु दायादः सुकेतुर्नाम धार्म्मिकः ।। ३०.

सन्नतीलाही एक वारस झाला, त्याचे नाव सुनीथ, तो धर्मात्मा होता; सुनीथाचा वारस सुकतु, तोही धर्मनिष्ठ होता.

सुकेतुतनयश्चापि धर्मकेतुरिति श्रुतिः। धर्मकेतोस्तु दायादः सत्यकेतुर्महारथः ।। ३०.

सुकतुचा मुलगा धर्मकेतू म्हणून ओळखला जातो; धर्मकेतूचा वारस सत्यकेतू, तो महान रथी होता.

सत्यकेतुसुतश्चापि विभुर्नाम प्रजेश्वरः। सुविभुस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्ततः स्मृतः ।। ३०.

सत्यकेतूचा मुलगा विभु, तो प्रजांचा स्वामी; विभुचा मुलगा सुविभु, आणि त्याच्यापासून पुढे सुकुमार झाला.

सुकुमारस्य पुत्रस्तु धृष्टकेतुः स धार्म्मिकः। धुष्टकेतोस्तु दायादो वेणुहोत्रः प्रजेश्वरः ।। ३०.

सुकुमाराचा मुलगा धृष्टकेतू, तोही धर्मपरायण; धृष्टकेतूचा वारस वेणुहोत्र, तो प्रजांचा स्वामी.

वेणुहोत्रसुतश्चापि गार्ग्यो वै नाम विश्रुतः। गार्ग्यस्य गर्गभूमिस्तु वात्स्यो वत्सस्य धीमतः ।। ३०.

वेणुहोत्राचा मुलगा प्रसिद्ध गर्ग्य; गर्ग्याचा मुलगा गर्गभूमी, आणि वत्स्य हा बुद्धिमान वत्साचा मुलगा.

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव तयोः पुत्राः सुधार्म्मिकाः। विक्रान्ता बलवन्तश्च सिंहतुल्यपराक्रमाः ।। ३०.

त्या दोघांपासून ब्राह्मण आणि क्षत्रिय असे पुत्र झाले, जे अत्यंत धर्मनिष्ठ, पराक्रमी, बलवान आणि सिंहासारखे धाडसी होते.

इत्येते काश्यपाः प्रोक्ता रजेरपि निबोधत। रजेः पुत्रशतान्यासन् पञ्च वीर्यवतो भुवि। राजेयमिति विख्यातं क्षत्रमिन्द्रभयावहम् ।। ३०.

अशी ही काश्यपांची वंशावळ सांगितली; आता रजिच्या वंशाबद्दल ऐका. रजिला पृथ्वीवर पाचशे पराक्रमी पुत्र होते; राजेय नावाचा हा क्षत्रिय वंश इंद्रालाही भीती घालणारा होता.

तदा दैवासुरे युद्धे समुत्पन्ने सुदारुणे। देवाश्चैवासुराश्चैव पितामहमथाब्रुवन् ।। ३०.

त्या वेळी, जेव्हा देव आणि दैत्यांमध्ये भयंकर युद्ध सुरू झाले, तेव्हा दोघांनीही ब्रह्मदेवाजवळ जाऊन त्याला सांगितले.

आवयोर्भगवान् युद्धे विजेता को भविष्यति। ब्रूहि नः सर्व्वलोकेश श्रोतुमिच्छामहे वयम् ।। ३०.

सर्व जगांचा स्वामी, आमच्या दोघांमध्ये युद्ध झाल्यास कोण जिंकेल, हे आम्हाला सांग. आम्हाला ते ऐकायची इच्छा आहे.

ब्रह्मोवाच।। येषामर्थाय संग्रामे रजिरात्तायुधः प्रभुः। योत्स्यते ते विजेष्यन्ति त्रील्लोँकान्नात्र संशयः ।। ३०.

ब्रह्मा म्हणाले: ज्या लोकांसाठी पराक्रमी रजि युद्धात शस्त्र उचलतो आणि लढतो, ते नक्कीच तिन्ही लोकांवर विजय मिळवतील, यात शंका नाही.

रजिर्यतस्ततो लक्ष्मीर्यतो लक्ष्मीस्ततो धृतिः। यतो धृतिस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ।। ३०.

जिथे रजि आहे तिथे लक्ष्मी आहे; जिथे लक्ष्मी आहे तिथे धैर्य आहे; जिथे धैर्य आहे तिथे धर्म आहे; आणि जिथे धर्म आहे तिथे विजय आहे.

तद्देवा दानवाः सर्वे ततः श्रुत्वा रजेर्जयम्। अभ्ययुर्जयमिच्छन्तः स्तुवन्तो राजसत्तमम् ।। ३०.

रजिच्या विजयाची बातमी ऐकून सर्व देव आणि दैत्य विजयाची इच्छा धरून त्या श्रेष्ठ राजाची स्तुती करत त्याच्याकडे आले.

ते हृष्टमनसः शर्वे राजानं देवदानवाः। ऊचुरस्मज्जयाय त्वं गृहाण वरकार्मुकम् ।। ३०.

सर्व देव आणि दैत्य आनंदित मनाने त्या राजाला म्हणाले: आमच्या विजयासाठी तू तुझे उत्तम धनुष्य उचल.

रजिरुवाच।। अहञ्जेष्यामि नो युद्धे देवान् शक्रपुरोगमान्। इन्द्रो भवामि धर्मात्मा ततो योत्स्यामि संयुगे ।। ३०.

रजि म्हणाला: मी युद्धात इंद्रासह सर्व देवांना हरवीन; मग धर्मात्मा होऊन मीच इंद्र होईन आणि युद्ध करीन.