वायुपुराणम्

तथोक्तस्तु महादेवः सर्वांल्लोकानवेक्ष्य ह। वासार्थं रोचयामास पृथिव्यां तु द्विजोत्तमाः। वाराणसीं महातेजाः सिद्धक्षेत्रं महेश्वरः ।। ३०.

अशा प्रकारे देवीने सांगितल्यावर, महादेवाने सर्व लोकांचा विचार केला आणि पृथ्वीवर, हे द्विजश्रेष्ठ, वासासाठी तेजस्वी आणि सिद्धक्षेत्र असलेली वाराणसी निवडली.

दिवो दासेन तां ज्ञात्वा निविष्टान्नगरीं भवः। पार्श्वास्थं स समाहूय गणेशं क्षेमकं ब्रवीत् ।। ३०.

दिवोदासाने त्या नगरीत वस्ती केली आहे हे कळल्यावर, भवाने आपल्या जवळ उभ्या असलेल्या गणेशाला बोलावून त्याला सांगितले.

गणेश्वर पुरीङ्गत्वा सून्यां वाराणसीं कुरु। मृदुना चाब्युपायेन अतिवीर्यः स पार्थिवः ।। ३०.

'गणेश्वरा, त्या नगरीत जाऊन वाराणसी ओसाड कर; पण तो राजा फार सामर्थ्यशाली आहे, म्हणून सौम्य उपाय वापर.'

ततो गत्वा निकुम्भस्तु पुरीं वाराणसीं पुरा । स्वप्ने सन्दर्शयामास मङ्कनं नाम नापितम् ।। ३०.

मग निकुंभाने वाराणसी नगरीत जाऊन, मंकन नावाच्या नापिताला स्वप्नात दर्शन दिले.

श्रेयस्तेऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ। मद्रूपां प्रतिमां कृत्वा नगर्य्यन्ते निवेशय ।। ३०.

'मी तुझे कल्याण करीन; माझ्यासाठी एखादे स्थान निवड, हे पापरहित. माझ्या रूपाची मूर्ती तयार करून ती नगरीत स्थाप.'

तथा स्वप्ने यथा दृष्टं सर्वं कारितवान् द्विजाः। नगरीद्वार्यनुज्ञाप्य राजानन्तु यथाविधि ।। ३०.

स्वप्नात जसे पाहिले तसे सर्व काही त्याने करवून घेतले, हे द्विजांनो; राजाची योग्य रीतीने परवानगी घेऊन.

पूजा तु महती चैव नित्यमेव प्रयुज्यते। गन्धैर्धूपैश्च माल्यैश्च प्रेक्षणीयैस्तथैव च ।। ३०.

तेथे नेहमीच मोठ्या भक्तीने पूजा केली जाते, सुवासिक द्रव्ये, धूप, फुले आणि इतर सुंदर वस्तूंनी.

अन्नप्रदानयुक्तैश्च अत्यद्भुतमिवाभवत्। एवं सम्पूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः ।। ३०.

अन्नदानाच्या वेळी तेथे अगदी अद्भुत वाटू लागले; अशा प्रकारे तेथे गणेश्वराची नेहमीच भक्ती केली जाते.

ततो वरसहस्राणि नगराणां प्रयच्छति । पुत्रान् हिरण्यमायूंषि सर्व्वकामांस्तथैव च ।। ३०.

मग तो नगरांना हजारो वर देतो—मुलं, सोनं, दीर्घायुष्य आणि सर्व इच्छित वस्तू देखील.

राज्ञस्तु महिषी श्रेष्ठा सुयशा नाम विश्रुता। पुत्रार्थमागता साध्वी राज्ञा देवी प्रचोदिता ।। ३०.

राजाची मुख्य राणी, सुप्रसिद्ध सुयशा नावाची, मुलासाठी आली होती; ती सती राणी राजानेच पाठवली होती.

पूजान्तु विपुलां कृत्वा देवी पुत्रानयाचत। पुनः पुनरथागम्य बहुशः पुत्रकारणात् ।। ३०.

राणीने मोठ्या भक्तीने पूजा केली आणि मुलांसाठी वारंवार मागणी केली; ती पुन्हा पुन्हा त्या कारणासाठी येत राहिली.

न प्रयच्छति पुत्रांस्तु निकुम्भः कारणेन तु। राजा यदि तत् क्रुध्येत ततः किञ्चित् प्रवर्त्तते ।। ३०.

निकुंभ काही कारणाने मुलं देत नाही; जर राजा यासाठी रागावला, तर काहीतरी घडते.

अथ दीर्घेण कालेन क्रोधो राजानमाविशत्। भूतं त्विदं महाद्वारि नगराणां प्रयच्छति ।। ३०.

खूप काळानंतर राजाला राग आला; मग तो नगरांच्या मोठ्या दारावर एक जीव देतो.

प्रीत्या वरांश्च शतशो न किञ्चित्तु प्रवर्त्तते। मामकैः पूज्यते नित्यं नगर्यां मम चैव तु ।। ३०.

प्रेमापोटी तो शेकडो वर देतो, पण दुसरं काहीच घडत नाही; माझ्या लोकांनी आणि माझ्या नगरात त्याची नेहमीच पूजा केली जाते.

तत्रार्च्चितश्च बहुशो देव्या मे तत्र कारणात् । न ददाति च पुत्रं मे कृतघ्नो बहुभोजनः ।। ३०.

माझ्या राणीने तिथे त्या कारणासाठी अनेक वेळा त्याची पूजा केली; तरीही तो मला मुलगा देत नाही, तो उपकार न मानणारा, भरपूर अन्न खाणारा आहे.

अतो नार्हति पूजान्तु मत्सकाशात् कथञ्चन। तस्मात्तु नाशयिष्यामि तस्य स्थानं दुरात्मनः ।। ३०.

म्हणून तो माझ्याकडून कोणत्याही प्रकारे पूजेचा अधिकारी नाही; म्हणून मी त्या दुष्टाचा स्थान नष्ट करीन.

एवं तु सविनिश्चित्य दुरात्मा राज किल्बिषी। स्थानं गणपतेस्तस्य नाशयामास दुर्मतिः ।। ३०.

अशा प्रकारे ठाम निश्चय करून, पापी राजा वाईट मनाने गणपतीचं स्थान नष्ट करतो.

भग्नमायतनं दृष्ट्वा राजानमगमत् प्रभुः। यस्मादृतेऽपराधं मे त्वया स्थानं विना शितम् ।। ३०.

मंदिर तुटलेलं पाहून प्रभू राजाकडे आला—'माझ्याविरुद्ध अपराधाशिवाय, तू कारण नसताना हे स्थान नष्ट केलंस.'

अकस्मात् तु पुरी शून्या भवित्री ते नराधिप। ततस्तेन तु शापेन शून्या वाराणसी तथा ।। ३०.

'राजा, तुझं नगर अचानक ओस पडेल; त्या शापामुळे वारणसीही ओस पडली.'

शप्तां पुरीं निकुम्भस्तु महादेवमथानयत्। शून्यां पुरीं महादेवो निर्म्ममे परमात्मना ।। ३०.

निकुंभाने नगराला शाप दिला आणि मग ते महादेवाकडे नेलं; महादेवाने, परमात्म्याने, ते नगर ओस पाडलं.

तुल्यां देवविभूत्यास्तु देव्याश्चैव महात्मनः। रमते तत्र वै देवी रममाणे महेश्वरः ।। ३०.

ती देवी आणि महात्मा देव यांच्या दिव्य तेजात दोघंही समान आहेत; तिथे देवी रमते आणि तिच्या आनंदात महेश्वरही रमतो.

न रतिं तत्र वै देवी लभते गृहविस्मयात्। देव्याः क्रीडार्थमीशानो देवो वाक्यमथाब्रवीत् ।। ३०.

त्या घराच्या आश्चर्यामुळे देवीला तिथे आनंद मिळत नाही; देवीच्या खेळासाठी मग प्रभूने असे बोलले.

नाहं वेश्म विमोक्ष्यामि अविमुक्तं हि मे गृहम्। प्रहस्यैनामथोवाच अविमुक्तं हि मे गृहम् ।। ३०.

'मी हे घर सोडणार नाही, कारण अविमुक्त हेच माझं घर आहे.' हसून त्याने तिला सांगितलं—'अविमुक्त हेच माझं घर आहे.'

नाहं देवि गमिष्यामि गच्छस्वेह रमाम्यहम्। तस्मात्तदविमुक्तं हि प्रोक्तं देवेन वै स्वयम् ।। ३०.

'देवी, मी कुठेही जाणार नाही; तू जाऊ शकतेस, मी इथेच राहून आनंद घेईन.' म्हणूनच प्रभूने स्वतः ज्या ठिकाणाला अविमुक्त म्हटलं आहे.

एवं वाराणसी शप्ता अविमुक्तं च कीर्त्तितम्। यस्मिन् वसति वै देवः सर्वदेवनमस्कृतः। युगेषु त्रिषु धर्मात्मा सह देव्या महेश्वरः ।। ३०.

अशा प्रकारे वारणसीला शाप मिळाला आणि अविमुक्त म्हणून प्रसिद्धी मिळाली; जिथे सर्व देवांनी वंदन केलेला देव, धर्मात्मा महेश्वर देवीसह तीन युगांत वास करतो.

अन्तर्द्धानं कलौ याति तत्पुरन्तु महात्मनः। अन्तर्हिते पुरे तस्मिन् पुरी सा वसते पुनः ।। ३०.

कलियुगात त्या महात्म्याच्या नगरीचे अदृश्य होणे होते; ती नगरी अदृश्य झाल्यावर ती दुसऱ्या ठिकाणी वसते.

एवं वाराणसी शप्ता निवेशं पुनरागता। भद्रश्रेण्यस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ।। ३०.

अशा प्रकारे, वारणसीला शाप मिळाल्यावर ती पुन्हा आपल्या जागी आली; भद्रश्रेण्याच्या शंभर उत्तम धनुर्धारी पुत्रांनी तिथे येऊन वस्ती केली.

हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नराधिपः। भद्रश्रेण्यस्य राज्यन्तु हृतन्तेन बलीयसा ।। ३०.

राजा दिवोदासाने त्यांना मारून आपली वस्ती बसवली; अशा रीतीने त्याने भद्रश्रेण्याचे राज्य बळाने घेतले.

भद्रश्रेण्यस्य पुत्रस्तु दुर्दमो नाम नामतः। दिवोदासेन बालेति घृणया स विवर्जितः ।। ३०.

भद्रश्रेण्याचा एक मुलगा होता, त्याचे नाव दुर्दम; तो लहान असल्यामुळे दिवोदासाने दयाळूपणाने त्याला जिवंत ठेवले.